Қасым-Жомарт Тоқаев 2019 жылғы 12 маусымда Қазақстан Президенті қызметіне ресми түрде кірісті. 2022 жылғы кезектен тыс президент сайлауынан кейін оның президенттік өкілеттігінің жаңа кезеңі басталды. Осы жеті жыл Қазақстан үшін де, әлем үшін де күрделі өзгерістер кезеңімен тұспа-тұс келді. Пандемия, геосаяси шиеленістер, әлемдік экономиканың құбылуы және технологиялық өзгерістер елдің ішкі және сыртқы саясатына жаңа міндеттер қойды, деп хабарлайды ult.kz.
Осы кезеңде Мемлекет басшысы саяси жаңғыру, заң үстемдігі мен әділетті қоғам құру, экономиканы құрылымдық реформалау, халықтың әл-ауқатын арттыру, цифрландыру және жасанды интеллектіні дамыту, сондай-ақ көпвекторлы сыртқы саясатты жалғастыру бағыттарына басымдық берді.
2025 жылғы Жолдауында Президент Қазақстанды үш жыл ішінде толық цифрлық мемлекетке айналдыру мақсатын атап, жасанды интеллектіні экономиканың және мемлекеттік басқарудың түрлі салаларына енгізуді стратегиялық міндет ретінде белгіледі.
Саяси реформалар және Конституциялық өзгерістер
Қасым-Жомарт Тоқаевтың президенттік кезеңіндегі негізгі бағыттардың бірі – саяси жүйені жаңғырту.
2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция 1 шілдеден бастап күшіне енгені белгілі.
Жаңа Ата Заң мемлекеттік билік институттарының құрылымы мен олардың өкілеттіктерін қайта қарастырды. Бұрынғы екі палаталы Парламенттің орнына заң шығару билігін жүзеге асыратын бір палаталы Құрылтай келді. Конституцияға сәйкес, Құрылтай – мемлекеттің жоғары өкілді органы.
Саяси жүйедегі тағы бір маңызды жаңалық – Вице-Президент лауазымының енгізілуі. Конституцияға сәйкес, Вице-президент Президенттің тапсырмасымен халықаралық аренада Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтаймен, Үкіметпен және өзге де мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл кезінде Президент атынан өкілдік етеді. Сонымен қатар мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағарту ұйымдарымен байланыс орнатады. Оның өзге де өкілеттіктерін Президент айқындайды. Мемлекет басшысының өкімімен Қазақстанда алғашқы Вице-Президент лауазымына Ерлан Қарин тағайындалды.
Конституциялық өзгерістердің маңызды бөлігі – Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуы. Бұл – қоғамның әртүрлі әлеуметтік топтары мен азаматтық институттарының өкілдерін біріктіретін жаңа конституциялық институт. Оның құрылуы мемлекеттік басқару жүйесіне қоғамдық қатысуды кеңейту тетіктерінің бірі ретінде қарастырылған.
Жаңа Конституцияда Үкіметтің рөлі мен жауапкершілігін күшейтуге бағытталған өзгерістер енгізілді. Атқарушы биліктің экономикалық және әлеуметтік саясатты іске асырудағы өкілеттіктері нақтыланып, Үкіметтің қабылданған шешімдер мен мемлекеттік саясаттың нәтижелері үшін жауапкершілігі арттырылды. Сонымен бірге Үкіметтің Құрылтай алдындағы есептілігі мен жауапкершілігі күшейтілді.
Жаңа Конституция бойынша Сот жүйесіне қатысты өзгерістер енгізілгенін де айта кету керек. Мысалы, Жоғарғы Сот судьяларын Құрылтай Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымы негізінде Президенттің ұсынуымен сайлайды. Жоғарғы Сот Төрағасының өкілеттік мерзімі алты жыл болып белгіленді және бір адам бұл қызметке бір реттен артық тағайындала алмайды.
Сонымен қатар, жаңа Конституцияда Азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғау тетіктері нақтыланып, құқықтық мемлекеттің қағидаттары күшейтілді.
Осылайша, Тоқаевтың президенттігі кезеңіндегі саяси реформаларды бірнеше кезеңге бөліп қарастыруға болады: алғашқы кезеңде саяси институттарды жаңғырту басталса, кейін бұл үдеріс конституциялық өзгерістер арқылы жалғасты, ал 2026 жылғы жаңа Конституция мемлекеттік басқару жүйесінің жаңа моделін қалыптастырды.
Мемлекет басшысының саяси жүйені жаңғырту жөніндегі бастамалары 2022 жылғы конституциялық реформалардан басталып, 2026 жылғы жаңа Конституцияның қабылдануымен жалғасып, мемлекеттік билік институттарының құрылымы мен өкілеттіктерін қайта қарауға алып келді.
Әлеуметтік саясат және халықтың әл-ауқаты
Президенттің халықтың табысын арттыру және әлеуметтік қолдауды күшейту жөніндегі бастамалары жалақы мен зейнетақының өсуі, әлеуметтік төлемдердің кеңеюі, балаларды қолдаудың «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы және әлеуметтік көмекті цифрландыру тетіктері арқылы іске асырылды.
2019–2026 жылдары Қазақстанда әлеуметтік төлемдер, жалақы мен зейнетақы көлемі артты, балалар мен әлеуметтік осал топтарды қолдаудың жаңа тетіктері енгізілді.
Қасым-Жомарт Тоқаевтың президенттігі кезеңінде әлеуметтік саясаттың негізгі бағыттарының бірі халықтың табысын арттыру және әлеуметтік қолдауды күшейту болды.
2019 жылы Қазақстандағы орташа айлық жалақы 186,8 мың теңге болса, 2023 жылы 364,3 мың теңгеге жетті. Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2023 жылы орташа жалақының 2019 жылмен салыстырғандағы номиналды индексі 195 пайыз, нақты жалақы индексі 128,4 пайыз болды.
Ең төменгі жалақы да бірнеше рет көтерілді. 2021 жылы ол 42,5 мың теңге болса, 2022 жылы 60 мың теңгеге, 2023 жылы 70 мың теңгеге дейін өсті. 2024 жылдан бастап ең төменгі жалақы 85 мың теңге болып белгіленді және бұл деңгей 2026 жылы да сақталды.
Зейнетақы мен әлеуметтік төлемдер де кезең-кезеңімен арттырылды. Мәселен, 2021 жылы ең төменгі базалық зейнетақы 18 524 теңге болса, 2026 жылы 35 596 теңгеге жетті. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап базалық және ынтымақты зейнетақылар, сондай-ақ мемлекеттік жәрдемақылардың көпшілігі 10 пайызға арттырылды.
Әлеуметтік саясаттағы маңызды жаңалықтардың бірі – «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасының іске қосылуы. Бағдарлама 2024 жылдан бастап жүзеге асырылып, Қазақстан азаматтарының балаларына Ұлттық қордың инвестициялық табысының 50 пайызы есебінен қаражат есептеле бастады. 2026 жылдың қорытындысында бағдарламаға шамамен 6,9 млн бала қатысты, ал 2024–2026 жылдары бір балаға есептелген жинақтың жалпы сомасы инвестициялық кірісті қоса алғанда шамамен 370,56 долларды құрады.
Сонымен бірге әлеуметтік қолдау жүйесінде Отбасының цифрлық картасы, атаулы әлеуметтік көмек, көпбалалы және әлеуметтік осал отбасыларды қолдау тетіктері дамыды. Бала күтіміне байланысты төлем мерзімі де ұзартылып, әлеуметтік қолдауды неғұрлым нақты бағыттауға басымдық берілді.
Цифрландыру және жасанды интеллект
Қазақстанды цифрлық мемлекетке айналдыру бастамасы электронды мемлекеттік қызметтердің кеңеюінен жасанды интеллектіні мемлекеттік басқару мен экономикаға енгізуге дейін дамып, 2025–2026 жылдары бұл бағыт жеке стратегиялық саясат деңгейіне көтерілді.
Электронды үкімет пен мобильді қызметтер кеңейіп, 2025 жылы eGov Mobile арқылы 54 млн-нан астам мемлекеттік қызмет көрсетілді, ал IT-қызметтер экспорты шамамен 1 млрд долларға жетті. 2024 жылы интернет пайдаланушылардың үлесі 95,3%-ды құрады.
Цифрландыру біртіндеп GovTech, деректерді басқару және жасанды интеллектіні мемлекеттік басқаруға енгізу кезеңіне өтті. 2026 жыл Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жарияланып, мемлекеттік органдарды GovTech моделіне көшіру, мемлекеттік қызметтерге ЖИ енгізу міндеттері қойылды.
Жасанды интеллект саласында да институционалдық база қалыптасты. 2025 жылы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі құрылып, ЖИ-ді дамытудың 2029 жылға дейінгі тұжырымдамасы бекітілді. «Жасанды интеллект туралы» заң қабылданып, ұлттық суперкомпьютер іске қосылды, KazLLM және AlemLLM сияқты қазақ тіліндегі тілдік модельдер таныстырылды.
Цифрландырудың жаңа бағыты – ақылды қалалар мен технологиялық кластерлерді дамыту. Соның ірі мысалы – Alatau City. Ол цифрлық инфрақұрылым, үлкен деректер, жасанды интеллект және «ақылды қала» технологиялары негізінде дамытылатын жаңа қала ретінде қарастырылып отыр. Ал Астана, Алматы және Шымкентте қолданыстағы қалалық инфрақұрылымды Smart City қағидаттары бойынша жаңғырту жұмыстары жүргізілуде: Астанада интеллектуалды көлік жүйелері мен қалалық деректерді басқару, Алматыда цифрлық егіз жасау, Шымкентте ақылды қала сервистерін енгізу бағыттары дамып келеді.
Осылайша, 2019–2026 жылдары цифрландыру электронды мемлекеттік қызметтерді дамытудан цифрлық экономика, жасанды интеллект, суперкомпьютерлік инфрақұрылым және Smart City жобаларын дамытуға дейінгі жаңа кезеңге өтті.
Заң үстемдігі және құқық қорғау саласы
Соңғы жеті жылда Қазақстанда заң үстемдігін күшейту және азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктерін жаңарту бағытында Президент тапсырмасымен бірқатар реформалар жүргізілді.
Президент бастамасынан кейін 2021 жылдан бастап әкімшілік әділет жүйесі енгізіліп, азаматтардың мемлекеттік органдардың шешімдері мен әрекеттеріне дау айту мүмкіндігі кеңейді, ал 2024 жылы сот жүйесі мен судьялардың мәртебесіне қатысты заңнамаға өзгерістер енгізілді.
2022 жылғы конституциялық реформадан кейін Конституциялық Сот қайта құрылып, азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғаудың қосымша тетігі қалыптасты. Ал 2026 жылғы жаңа Конституцияда адам құқықтарын қорғауға қатысты кепілдіктер одан әрі нақтыланып, нақты ұсталған сәттен бастап қорғаушыға жүгіну құқығы, сот бақылауы, үнсіз қалу және өзіне және жақын туыстарына қарсы айғақ бермеу құқығы бекітілді.
Сонымен қатар жаңа Конституцияда Конституцияның үстемдігі, заң мен тәртіп қағидаттары және мемлекеттік органдардың заңсыз әрекетінен келтірілген зиянды өтеу міндеті конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл реформалардың түпкі мақсаты – мемлекеттік институттардың жауапкершілігін арттырып, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау кепілдіктерін күшейту.
Экономикалық саясат және экономиканы әртараптандыру
Президенттің экономиканы әртараптандыру, өңдеу өнеркәсібін дамыту және инвестиция тарту жөніндегі бастамалары өндірісті жаңғыртуға, шикізатқа тәуелділікті азайтуға және экономиканың жаңа өсу нүктелерін қалыптастыруға бағытталды.
Қасым-Жомарт Тоқаевтың президенттігі кезеңінде экономиканың құрылымын өзгерту және өңдеу өнеркәсібінің үлесін арттыру негізгі міндеттердің біріне айналды. 2023 жылғы «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» атты Жолдауында Мемлекет басшысы мықты өнеркәсіптік негіз қалыптастыру, өңдеу саласын жедел дамыту және жаңа өнеркәсіп саясатына көшу міндеттерін белгіледі.
Бұл бағытта инвестициялық жобаларды іске асыруға және отандық өндірісті қолдауға басымдық берілді. Мәселен, 2024 жылы өңдеу өнеркәсібінде 180 инвестициялық жоба жүзеге асырылып, олардың жалпы құны 1,3 трлн теңгені құрады.
Инвестиция тарту саясаты да біртіндеп экономиканы әртараптандыру мақсатына бейімделе бастады. 2025 жылы Қазақстан экономикасына негізгі капиталға салынған инвестиция көлемі 22,7 трлн теңгеге жетіп, бір жылда 13%-ға өсті. Оның ішінде өңдеу өнеркәсібіне салынған инвестиция 30,1%-ға артты.
Экономиканың нақты секторындағы өзгерістер өндіріс көрсеткіштерінен де көрінеді. Ұлттық статистика бюросының жедел деректеріне сәйкес, 2025 жылы Қазақстанның ЖІӨ нақты мәнде 6,5%-ға өсті. Ең жоғары өсім көлік және қоймалау, құрылыс, сауда, өңдеу өнеркәсібі және ауыл шаруашылығы салаларында тіркелді. Өңдеу өнеркәсібінің нақты көлем индексі 6,4%-ды құрады.
2025 жылғы Жолдауында Мемлекет басшысы инвестициялық саясатты қайта қарау және капиталды шикізат секторларымен қатар өңдеу өнеркәсібіне, жоғары технологиялар мен басқа да перспективалы салаларға бағыттау қажеттігін атап өтті. Осы міндетті іске асыру аясында 2030 жылға дейінгі инвестициялық саясат тұжырымдамасы қабылданып, «Бәйтерек» холдингі ұлттық инвестициялық холдинг ретінде қайта құрылды.
2026 жылғы көрсеткіштер де экономиканы әртараптандыру бағытының жалғасып отырғанын көрсетеді. 2026 жылдың қаңтар–тамыз айларында өңдеу өнеркәсібіне салынған инвестициялар 39,9%-ға өскен, ал оның негізгі капиталға салынған жалпы инвестициялар құрылымындағы үлесі 14,1%-ға жеткен.
Осылайша, Президенттің экономикалық бастамаларының негізгі бағыты шикізаттық модельден өңдеу өнеркәсібі, инфрақұрылым, агроөнеркәсіп, көлік-логистика және технологиялық секторлардың рөлін арттыруға негізделген неғұрлым әртараптандырылған экономика қалыптастыруға бағытталды.
Сыртқы саясат
Мемлекет басшысының көпвекторлы сыртқы саясатты сақтау жөніндегі ұстанымы Ресей, Қытай, Орталық Азия, Еуропа және басқа да негізгі серіктестермен саяси және экономикалық байланыстарды қатар дамыту, сондай-ақ көлік-логистикалық бағыттарды әртараптандыру арқылы жүзеге асырылды.
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің лекторы, саясаттанушы Жанат Момынқұловтың пікірінше, Тоқаевтың жеті жылдық сыртқы саясатының басты ерекшелігі – күрделі геосаяси кезеңде Қазақстанның көпвекторлы ұстанымын сақтап, негізгі серіктестермен теңгерімді байланыс орнатуы.
Тақырыпқа орай оқыңыз: Тоқаевтың жеті жылдық сыртқы саясаты: Қазақстанның басымдықтары қалай өзгерді?
Сондай-ақ саясаттанушының пікірінше, осы кезеңде Ресей, Қытай, Батыс елдері және Орталық Азия мемлекеттерімен қатынастар жаңа мазмұнмен толықты. Сарапшы Қазақстанның Орталық Азиядағы аймақтық ықпалдастыққа, балама көлік бағыттарын дамытуға және экономикалық байланыстарды әртараптандыруға басымдық бергенін атап өтті. Сонымен қатар Қытаймен көлік-логистика, энергетика, өңдеу өнеркәсібі және цифрлық технологиялар салаларындағы ынтымақтастықтың маңызы артқан. Оның айтуынша, сыртқы саясаттағы осы бағыттардың нақты нәтижесі басталған жобалардың алдағы іске асуына байланысты болмақ.
Осылайша, Қасым-Жомарт Тоқаевтың жеті жылдық президенттігі кезеңіндегі негізгі бастамалар саяси институттарды жаңғырту, әлеуметтік саясатты қайта қалыптастыру, экономиканы әртараптандыру, цифрлық трансформация және сыртқы байланыстарды теңгерімді дамыту бағыттарында жүзеге асырылып, 2026 жылғы жаңа Конституция мен цифрландыруға басымдық берген жаңа кезеңнің қалыптасуына ұласты.
