Qasym-Jomart Toqaev 2019 jylǵy 12 maýsymda Qazaqstan Prezidenti qyzmetine resmi túrde kiristi. 2022 jylǵy kezekten tys prezident sailaýynan keiin onyń prezidenttik ókilettiginiń jańa kezeńi bastaldy. Osy jeti jyl Qazaqstan úshin de, álem úshin de kúrdeli ózgerister kezeńimen tuspa-tus keldi. Pandemiia, geosaiasi shielenister, álemdik ekonomikanyń qubylýy jáne tehnologiialyq ózgerister eldiń ishki jáne syrtqy saiasatyna jańa mindetter qoidy, dep habarlaidy ult.kz.
Osy kezeńde Memleket basshysy saiasi jańǵyrý, zań ústemdigi men ádiletti qoǵam qurý, ekonomikany qurylymdyq reformalaý, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, tsifrlandyrý jáne jasandy intellektini damytý, sondai-aq kópvektorly syrtqy saiasatty jalǵastyrý baǵyttaryna basymdyq berdi.
2025 jylǵy Joldaýynda Prezident Qazaqstandy úsh jyl ishinde tolyq tsifrlyq memleketke ainaldyrý maqsatyn atap, jasandy intellektini ekonomikanyń jáne memlekettik basqarýdyń túrli salalaryna engizýdi strategiialyq mindet retinde belgiledi.
Saiasi reformalar jáne Konstitýtsiialyq ózgerister
Qasym-Jomart Toqaevtyń prezidenttik kezeńindegi negizgi baǵyttardyń biri – saiasi júieni jańǵyrtý.
2026 jylǵy 15 naýryzda respýblikalyq referendýmda qabyldanǵan jańa Konstitýtsiia 1 shildeden bastap kúshine engeni belgili.
Jańa Ata Zań memlekettik bilik institýttarynyń qurylymy men olardyń ókilettikterin qaita qarastyrdy. Burynǵy eki palataly Parlamenttiń ornyna zań shyǵarý biligin júzege asyratyn bir palataly Quryltai keldi. Konstitýtsiiaǵa sáikes, Quryltai – memlekettiń joǵary ókildi organy.
Saiasi júiedegi taǵy bir mańyzdy jańalyq – Vitse-Prezident laýazymynyń engizilýi. Konstitýtsiiaǵa sáikes, Vitse-prezident Prezidenttiń tapsyrmasymen halyqaralyq arenada Qazaqstannyń múddesin bildiredi, Quryltaimen, Úkimetpen jáne ózge de memlekettik organdarmen ózara is-qimyl kezinde Prezident atynan ókildik etedi. Sonymen qatar memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha sheteldik qoǵamdyq-saiasi, ǵylymi jáne mádeni-aǵartý uiymdarymen bailanys ornatady. Onyń ózge de ókilettikterin Prezident aiqyndaidy. Memleket basshysynyń ókimimen Qazaqstanda alǵashqy Vitse-Prezident laýazymyna Erlan Qarin taǵaiyndaldy.
Konstitýtsiialyq ózgeristerdiń mańyzdy bóligi – Qazaqstan Halyq Keńesiniń qurylýy. Bul – qoǵamnyń ártúrli áleýmettik toptary men azamattyq institýttarynyń ókilderin biriktiretin jańa konstitýtsiialyq institýt. Onyń qurylýy memlekettik basqarý júiesine qoǵamdyq qatysýdy keńeitý tetikteriniń biri retinde qarastyrylǵan.
Jańa Konstitýtsiiada Úkimettiń róli men jaýapkershiligin kúsheitýge baǵyttalǵan ózgerister engizildi. Atqarýshy biliktiń ekonomikalyq jáne áleýmettik saiasatty iske asyrýdaǵy ókilettikteri naqtylanyp, Úkimettiń qabyldanǵan sheshimder men memlekettik saiasattyń nátijeleri úshin jaýapkershiligi arttyryldy. Sonymen birge Úkimettiń Quryltai aldyndaǵy eseptiligi men jaýapkershiligi kúsheitildi.
Jańa Konstitýtsiia boiynsha Sot júiesine qatysty ózgerister engizilgenin de aita ketý kerek. Mysaly, Joǵarǵy Sot sýdialaryn Quryltai Joǵary Sot Keńesiniń usynymy negizinde Prezidenttiń usynýymen sailaidy. Joǵarǵy Sot Tóraǵasynyń ókilettik merzimi alty jyl bolyp belgilendi jáne bir adam bul qyzmetke bir retten artyq taǵaiyndala almaidy.
Sonymen qatar, jańa Konstitýtsiiada Azamattardyń konstitýtsiialyq quqyqtaryn qorǵaý tetikteri naqtylanyp, quqyqtyq memlekettiń qaǵidattary kúsheitildi.
Osylaisha, Toqaevtyń prezidenttigi kezeńindegi saiasi reformalardy birneshe kezeńge bólip qarastyrýǵa bolady: alǵashqy kezeńde saiasi institýttardy jańǵyrtý bastalsa, keiin bul úderis konstitýtsiialyq ózgerister arqyly jalǵasty, al 2026 jylǵy jańa Konstitýtsiia memlekettik basqarý júiesiniń jańa modelin qalyptastyrdy.
Memleket basshysynyń saiasi júieni jańǵyrtý jónindegi bastamalary 2022 jylǵy konstitýtsiialyq reformalardan bastalyp, 2026 jylǵy jańa Konstitýtsiianyń qabyldanýymen jalǵasyp, memlekettik bilik institýttarynyń qurylymy men ókilettikterin qaita qaraýǵa alyp keldi.
Áleýmettik saiasat jáne halyqtyń ál-aýqaty
Prezidenttiń halyqtyń tabysyn arttyrý jáne áleýmettik qoldaýdy kúsheitý jónindegi bastamalary jalaqy men zeinetaqynyń ósýi, áleýmettik tólemderdiń keńeiýi, balalardy qoldaýdyń «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy jáne áleýmettik kómekti tsifrlandyrý tetikteri arqyly iske asyryldy.
2019–2026 jyldary Qazaqstanda áleýmettik tólemder, jalaqy men zeinetaqy kólemi artty, balalar men áleýmettik osal toptardy qoldaýdyń jańa tetikteri engizildi.
Qasym-Jomart Toqaevtyń prezidenttigi kezeńinde áleýmettik saiasattyń negizgi baǵyttarynyń biri halyqtyń tabysyn arttyrý jáne áleýmettik qoldaýdy kúsheitý boldy.
2019 jyly Qazaqstandaǵy ortasha ailyq jalaqy 186,8 myń teńge bolsa, 2023 jyly 364,3 myń teńgege jetti. Ulttyq statistika biýrosynyń dereginshe, 2023 jyly ortasha jalaqynyń 2019 jylmen salystyrǵandaǵy nominaldy indeksi 195 paiyz, naqty jalaqy indeksi 128,4 paiyz boldy.
Eń tómengi jalaqy da birneshe ret kóterildi. 2021 jyly ol 42,5 myń teńge bolsa, 2022 jyly 60 myń teńgege, 2023 jyly 70 myń teńgege deiin ósti. 2024 jyldan bastap eń tómengi jalaqy 85 myń teńge bolyp belgilendi jáne bul deńgei 2026 jyly da saqtaldy.
Zeinetaqy men áleýmettik tólemder de kezeń-kezeńimen arttyryldy. Máselen, 2021 jyly eń tómengi bazalyq zeinetaqy 18 524 teńge bolsa, 2026 jyly 35 596 teńgege jetti. 2026 jylǵy 1 qańtardan bastap bazalyq jáne yntymaqty zeinetaqylar, sondai-aq memlekettik járdemaqylardyń kópshiligi 10 paiyzǵa arttyryldy.
Áleýmettik saiasattaǵy mańyzdy jańalyqtardyń biri – «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasynyń iske qosylýy. Baǵdarlama 2024 jyldan bastap júzege asyrylyp, Qazaqstan azamattarynyń balalaryna Ulttyq qordyń investitsiialyq tabysynyń 50 paiyzy esebinen qarajat eseptele bastady. 2026 jyldyń qorytyndysynda baǵdarlamaǵa shamamen 6,9 mln bala qatysty, al 2024–2026 jyldary bir balaǵa eseptelgen jinaqtyń jalpy somasy investitsiialyq kiristi qosa alǵanda shamamen 370,56 dollardy qurady.
Sonymen birge áleýmettik qoldaý júiesinde Otbasynyń tsifrlyq kartasy, ataýly áleýmettik kómek, kópbalaly jáne áleýmettik osal otbasylardy qoldaý tetikteri damydy. Bala kútimine bailanysty tólem merzimi de uzartylyp, áleýmettik qoldaýdy neǵurlym naqty baǵyttaýǵa basymdyq berildi.
Tsifrlandyrý jáne jasandy intellekt
Qazaqstandy tsifrlyq memleketke ainaldyrý bastamasy elektrondy memlekettik qyzmetterdiń keńeiýinen jasandy intellektini memlekettik basqarý men ekonomikaǵa engizýge deiin damyp, 2025–2026 jyldary bul baǵyt jeke strategiialyq saiasat deńgeiine kóterildi.
Elektrondy úkimet pen mobildi qyzmetter keńeiip, 2025 jyly eGov Mobile arqyly 54 mln-nan astam memlekettik qyzmet kórsetildi, al IT-qyzmetter eksporty shamamen 1 mlrd dollarǵa jetti. 2024 jyly internet paidalanýshylardyń úlesi 95,3%-dy qurady.
Tsifrlandyrý birtindep GovTech, derekterdi basqarý jáne jasandy intellektini memlekettik basqarýǵa engizý kezeńine ótti. 2026 jyl Tsifrlandyrý jáne jasandy intellekt jyly dep jariialanyp, memlekettik organdardy GovTech modeline kóshirý, memlekettik qyzmetterge JI engizý mindetteri qoiyldy.
Jasandy intellekt salasynda da institýtsionaldyq baza qalyptasty. 2025 jyly Jasandy intellekt jáne tsifrlyq damý ministrligi qurylyp, JI-di damytýdyń 2029 jylǵa deiingi tujyrymdamasy bekitildi. «Jasandy intellekt týraly» zań qabyldanyp, ulttyq sýperkompiýter iske qosyldy, KazLLM jáne AlemLLM siiaqty qazaq tilindegi tildik modelder tanystyryldy.
Tsifrlandyrýdyń jańa baǵyty – aqyldy qalalar men tehnologiialyq klasterlerdi damytý. Sonyń iri mysaly – Alatau City. Ol tsifrlyq infraqurylym, úlken derekter, jasandy intellekt jáne «aqyldy qala» tehnologiialary negizinde damytylatyn jańa qala retinde qarastyrylyp otyr. Al Astana, Almaty jáne Shymkentte qoldanystaǵy qalalyq infraqurylymdy Smart City qaǵidattary boiynsha jańǵyrtý jumystary júrgizilýde: Astanada intellektýaldy kólik júieleri men qalalyq derekterdi basqarý, Almatyda tsifrlyq egiz jasaý, Shymkentte aqyldy qala servisterin engizý baǵyttary damyp keledi.
Osylaisha, 2019–2026 jyldary tsifrlandyrý elektrondy memlekettik qyzmetterdi damytýdan tsifrlyq ekonomika, jasandy intellekt, sýperkompiýterlik infraqurylym jáne Smart City jobalaryn damytýǵa deiingi jańa kezeńge ótti.
Zań ústemdigi jáne quqyq qorǵaý salasy
Sońǵy jeti jylda Qazaqstanda zań ústemdigin kúsheitý jáne azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tetikterin jańartý baǵytynda Prezident tapsyrmasymen birqatar reformalar júrgizildi.
Prezident bastamasynan keiin 2021 jyldan bastap ákimshilik ádilet júiesi engizilip, azamattardyń memlekettik organdardyń sheshimderi men áreketterine daý aitý múmkindigi keńeidi, al 2024 jyly sot júiesi men sýdialardyń mártebesine qatysty zańnamaǵa ózgerister engizildi.
2022 jylǵy konstitýtsiialyq reformadan keiin Konstitýtsiialyq Sot qaita qurylyp, azamattardyń konstitýtsiialyq quqyqtaryn qorǵaýdyń qosymsha tetigi qalyptasty. Al 2026 jylǵy jańa Konstitýtsiiada adam quqyqtaryn qorǵaýǵa qatysty kepildikter odan ári naqtylanyp, naqty ustalǵan sátten bastap qorǵaýshyǵa júginý quqyǵy, sot baqylaýy, únsiz qalý jáne ózine jáne jaqyn týystaryna qarsy aiǵaq bermeý quqyǵy bekitildi.
Sonymen qatar jańa Konstitýtsiiada Konstitýtsiianyń ústemdigi, zań men tártip qaǵidattary jáne memlekettik organdardyń zańsyz áreketinen keltirilgen ziiandy óteý mindeti konstitýtsiialyq deńgeide bekitildi. Bul reformalardyń túpki maqsaty – memlekettik institýttardyń jaýapkershiligin arttyryp, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý kepildikterin kúsheitý.
Ekonomikalyq saiasat jáne ekonomikany ártaraptandyrý
Prezidenttiń ekonomikany ártaraptandyrý, óńdeý ónerkásibin damytý jáne investitsiia tartý jónindegi bastamalary óndiristi jańǵyrtýǵa, shikizatqa táýeldilikti azaitýǵa jáne ekonomikanyń jańa ósý núktelerin qalyptastyrýǵa baǵyttaldy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń prezidenttigi kezeńinde ekonomikanyń qurylymyn ózgertý jáne óńdeý ónerkásibiniń úlesin arttyrý negizgi mindetterdiń birine ainaldy. 2023 jylǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomikalyq baǵdary» atty Joldaýynda Memleket basshysy myqty ónerkásiptik negiz qalyptastyrý, óńdeý salasyn jedel damytý jáne jańa ónerkásip saiasatyna kóshý mindetterin belgiledi.
Bul baǵytta investitsiialyq jobalardy iske asyrýǵa jáne otandyq óndiristi qoldaýǵa basymdyq berildi. Máselen, 2024 jyly óńdeý ónerkásibinde 180 investitsiialyq joba júzege asyrylyp, olardyń jalpy quny 1,3 trln teńgeni qurady.
Investitsiia tartý saiasaty da birtindep ekonomikany ártaraptandyrý maqsatyna beiimdele bastady. 2025 jyly Qazaqstan ekonomikasyna negizgi kapitalǵa salynǵan investitsiia kólemi 22,7 trln teńgege jetip, bir jylda 13%-ǵa ósti. Onyń ishinde óńdeý ónerkásibine salynǵan investitsiia 30,1%-ǵa artty.
Ekonomikanyń naqty sektoryndaǵy ózgerister óndiris kórsetkishterinen de kórinedi. Ulttyq statistika biýrosynyń jedel derekterine sáikes, 2025 jyly Qazaqstannyń JIÓ naqty mánde 6,5%-ǵa ósti. Eń joǵary ósim kólik jáne qoimalaý, qurylys, saýda, óńdeý ónerkásibi jáne aýyl sharýashylyǵy salalarynda tirkeldi. Óńdeý ónerkásibiniń naqty kólem indeksi 6,4%-dy qurady.
2025 jylǵy Joldaýynda Memleket basshysy investitsiialyq saiasatty qaita qaraý jáne kapitaldy shikizat sektorlarymen qatar óńdeý ónerkásibine, joǵary tehnologiialar men basqa da perspektivaly salalarǵa baǵyttaý qajettigin atap ótti. Osy mindetti iske asyrý aiasynda 2030 jylǵa deiingi investitsiialyq saiasat tujyrymdamasy qabyldanyp, «Báiterek» holdingi ulttyq investitsiialyq holding retinde qaita quryldy.
2026 jylǵy kórsetkishter de ekonomikany ártaraptandyrý baǵytynyń jalǵasyp otyrǵanyn kórsetedi. 2026 jyldyń qańtar–tamyz ailarynda óńdeý ónerkásibine salynǵan investitsiialar 39,9%-ǵa ósken, al onyń negizgi kapitalǵa salynǵan jalpy investitsiialar qurylymyndaǵy úlesi 14,1%-ǵa jetken.
Osylaisha, Prezidenttiń ekonomikalyq bastamalarynyń negizgi baǵyty shikizattyq modelden óńdeý ónerkásibi, infraqurylym, agroónerkásip, kólik-logistika jáne tehnologiialyq sektorlardyń rólin arttyrýǵa negizdelgen neǵurlym ártaraptandyrylǵan ekonomika qalyptastyrýǵa baǵyttaldy.
Syrtqy saiasat
Memleket basshysynyń kópvektorly syrtqy saiasatty saqtaý jónindegi ustanymy Resei, Qytai, Ortalyq Aziia, Eýropa jáne basqa da negizgi seriktestermen saiasi jáne ekonomikalyq bailanystardy qatar damytý, sondai-aq kólik-logistikalyq baǵyttardy ártaraptandyrý arqyly júzege asyryldy.
L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń lektory, saiasattanýshy Janat Momynqulovtyń pikirinshe, Toqaevtyń jeti jyldyq syrtqy saiasatynyń basty ereksheligi – kúrdeli geosaiasi kezeńde Qazaqstannyń kópvektorly ustanymyn saqtap, negizgi seriktestermen teńgerimdi bailanys ornatýy.
Taqyrypqa orai oqyńyz: Toqaevtyń jeti jyldyq syrtqy saiasaty: Qazaqstannyń basymdyqtary qalai ózgerdi?
Sondai-aq saiasattanýshynyń pikirinshe, osy kezeńde Resei, Qytai, Batys elderi jáne Ortalyq Aziia memleketterimen qatynastar jańa mazmunmen tolyqty. Sarapshy Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy aimaqtyq yqpaldastyqqa, balama kólik baǵyttaryn damytýǵa jáne ekonomikalyq bailanystardy ártaraptandyrýǵa basymdyq bergenin atap ótti. Sonymen qatar Qytaimen kólik-logistika, energetika, óńdeý ónerkásibi jáne tsifrlyq tehnologiialar salalaryndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzy artqan. Onyń aitýynsha, syrtqy saiasattaǵy osy baǵyttardyń naqty nátijesi bastalǵan jobalardyń aldaǵy iske asýyna bailanysty bolmaq.
Osylaisha, Qasym-Jomart Toqaevtyń jeti jyldyq prezidenttigi kezeńindegi negizgi bastamalar saiasi institýttardy jańǵyrtý, áleýmettik saiasatty qaita qalyptastyrý, ekonomikany ártaraptandyrý, tsifrlyq transformatsiia jáne syrtqy bailanystardy teńgerimdi damytý baǵyttarynda júzege asyrylyp, 2026 jylǵy jańa Konstitýtsiia men tsifrlandyrýǵa basymdyq bergen jańa kezeńniń qalyptasýyna ulasty.
