Қазақстан Тәуелсіздігіне 25 жыл

Шәмші Қалдаяқовтың “Алтын қорда” жоқ әні қайдан табылды?

Шәмші Қалдаяқовтың “Алтын қорда” жоқ әні қайдан табылды?
Фото: Нейрожелі арқылы жасалды

Шәмші Қалдаяқовтың “Айша қыз” әнінің нотасын тарихшы Аққали Ахмет 1959 жылғы облыстық газеттің тігіндісінен тапқан. Әннің сөзін ақын Берқайыр Аманшин жазған. Қазақ радиосының “Алтын қорынан” табылмаған туындыны кейін Ақтөбедегі әжелер ансамблі қайта шырқады. Әннің қалай табылғанын тарихшы 2023 жылы ҚазАқпаратқа берген сұхбатында⁠ баяндаған, деп хабарлайды ult.kz.

Ескі газеттің бетінде сақталған нота

1959 жылғы 15 мамырда сол кездегі “Социалистік құрылыс”, қазіргі “Атырау” газетінде “Айша қыз” әнінің сөзі мен нотасы қатар басылған. Газетте әуенін Шәмші Қалдаяқов, сөзін Берқайыр Аманшин жазғаны көрсетілген. Арада ондаған жыл өткенде Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің профессоры, тарихшы Аққали Ахмет газеттің сол санын Атырау облыстық мемлекеттік архивінен тапқан. 

Әннің облыстық басылымға қалай жеткені жайлы тарихшының өз болжамы бар. Берқайыр Аманшин 1954–1959 жылдары “Қазақ әдебиеті” газетінде жұмыс істеген. Ал “Айша қыз” жарық көрген тұста ол Қазақстан Жазушылар одағының Гурьев облыстық бөлімшесінің хатшысы болған. Аққали Ахметтің топшылауынша, ақын жаңа қызметке келгенде әнді нотасымен бірге жергілікті газетке өзі ұсынған болуы мүмкін. 

Өлеңнің өзінде де осы өңірдің ізі бар. Оқиға Жайық жағасында өрбиді. Жігіттер Айшаға қол бұлғап, оны қайықпен серуендеуге шақырады. Кейін қыздың оқуға, жігіттердің теңізге кететіні айтылады. Өлеңдегі Айшаның өмірде кім болғаны туралы дерек жарияланған сұхбатта айтылмайды. 

Өлеңі кітапқа енген, ал әуені қайда қалған?

“Айша қыздың” сөзі кейін Берқайыр Аманшиннің екі кітабына енген. Өлең 1978 жылы жарық көрген “Жайық желі” жинағында және 1984 жылғы “Құтты мекен” кітабында басылған. Ал Аққали Ахмет Шәмші Қалдаяқовтың әр жылдары шыққан жинақтарынан әннің нотасын кездестірмегенін айтады. Осылайша өлеңді ақынның кітаптарынан оқуға болса, әуеннің қалай жазылғанын 1959 жылғы газеттің бетінен көруге болады. 

Тарихшы әнге қатысты өзге дерек іздеп, Шәмшінің шығармашылығын зерттеген Илья Жақановқа хабарласқан. Жақанов “Айша қызды” бұрын естімегенін айтқан. Аққали Ахмет Қазақ радиосының “Алтын қор” бөлімін басқарған Алтын Иманбаевадан да сұраған. Иманбаеваның айтуынша, сол кезде әннің жазбасы қорда болмаған. 

“Айша қызды” ақтөбелік әжелер қайта шырқады

Архивтен табылған әнді кейін Ақтөбедегі “Асыл әжелер” ансамблі репертуарына қосқан. Ансамбль жетекшісі Бибігүл Сейітова Kazinform тілшісіне ұмыт бола бастаған әндерді іздеп, қайта орындап жүргендерін айтқан. Солардың арасында Шәмші Қалдаяқов пен Берқайыр Аманшиннің “Айша қызы” да бар. 


2008 жылы құрылған ансамбльдің құрамында әр салада еңбек еткен зейнеткерлер бар. Арасында ұстаз да, әскери қызметкер де, балабақшада жұмыс істеген маман да болған. Олар әнді аспаптың сүйемелдеуінсіз, үш дауыспен орындайды. Әжелер аптасына екі рет бас қосып, әр дауыс өз әуенін сақтай отырып, өзгелерімен үндесу үшін жаттығады. 

Бір кезде Жайық бойындағы облыстық газетке нотасымен басылған “Айша қыз” араға ондаған жыл салып Ақтөбеде қайта естілді. Әннің осы жолында екі оқиға бар. Бірінде тарихшы ескі тігіндіден оның нотасын тапса, екіншісінде ақтөбелік әжелер сол әнді өз дауыстарымен қайта жаңғыртты.