1957 жылдың маусымында Күләш Байсейітова Мәскеуге өнер көрсетуге аттанды. Алматыда мектеп бітіру емтихандарын тапсырып жүрген қызы Қарлығаш анасының оралуын күтіп жүрген еді. Бірақ бір күні үйдің ауласына Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов, Ғабиден Мұстафин мен Қаныш Сәтбаев кіріп келеді. Қарлығаш ауыр хабарды олардың жүзінен аңғарғанын еске алады. Арада жылдар өткенде ол анасының қазасынан кейін тағы бір жоғалту болғанын айтты. Жерлеу кезінде ішіне үш қыздың аты жазылған алтын жүзіктер салынған қобдиша жоғалып кеткен, деп хабарлайды ult.kz.
Күләштің Мәскеудегі соңғы сапары
Мәскеу Күләш Байсейітованың өнер жолында айрықша орын алды. 1936 жылы қазақ өнері мен әдебиетінің онкүндігінде ол «Қыз Жібек» операсының басты рөлін сомдады. Жібектің «Гәккуін» шырқаған жас әншінің өнерін сол кездегі баспасөз жоғары бағалады. Сол жылдың күзінде Күләш небәрі 24 жасында КСРО халық әртісі атанды. Кейін ол «Біржан – Сарада» Сараны, «Абайда» Ажарды, «Ер Тарғында» Ақжүністі сомдап, қазақ операсының ең танымал әншілерінің біріне айналды.

Арада жиырма жылдан астам уақыт өткенде Күләш Мәскеуге тағы барды. Бұл жолғы сапар татар өнерінің күндеріне тұспа-тұс келді. Алматыда қалған Қарлығаш сол жазда мектеп бітіру емтихандарын тапсырып жүргенін, үйдегілердің анасын күткенін айтады. Аулаға кірген төрт қайраткердің жүзі есінде қалыпты. Оларды көргенде ол әкесінен анасының қасына неге еріп бармағанын сұраған. Бұл сәтті Қарлығаш кейін журналист Галина Бароноваға берген сұхбатында баяндады.

Күләш Байсейітова 1957 жылғы 6 маусымда Мәскеуде, қонақүйде көз жұмды. Ол 45 жаста еді. «Қазақ газеті» дәрігерлер әншінің миына қан құйылған деген қорытынды жасағанын жазады. Қарлығаш та сұхбатында анасының сол кезеңде өзін жайсыз сезініп жүргенін айтқан. Қазақстанның Орталық мемлекеттік музейі жариялаған жинақтағы архив дерегіне сүйенсек, әнші 9 маусымда Алматының қалалық зиратына жерленген.
Жерлеу кезінде жоғалған қобдишада не болған?
Қарлығаштың естелігіне қарағанда, анасы әшекейлерін үлкен қобдишада сақтаған. Ішінде інжу сырға, гауһар тасты сақиналар мен түйреуіштер болған. Қарлығаш сол бұйымдардың арасынан үш алтын жүзікті ерекше атап өтеді. Күләш оларды Құралай, Қарлығаш және Қаршығаға арнап сатып алған. Әр жүзіктің ішкі бетіне иесінің аты ойып жазылған.

Қарлығаштың айтуынша, қобдиша анасының жерлеу рәсімі кезінде жоғалған. Ол сұхбатында қобдишаны біреу алып кеткеніне сенетінін айтып, жүзіктерді қайтарса деген тілегін жеткізген. Кімнің қолына түскені, кейін қайда кеткені туралы жарияланған деректерде жауап жоқ. Қобдиша жөніндегі әңгіменің негізгі дереккөзі — Қарлығаштың осы сұхбаты.
Әншінің мұрасын сақтап қалу үшін отбасы Алматыдағы төрт бөлмелі пәтерін музейге айналдырғысы келген. Қарлығаштың естелігінде әжесі мен әпкесі Құралайдың осы өтінішпен Дінмұхамед Қонаевқа барғаны айтылады. Пәтер кейін екі шағын пәтерге айырбасталған. Ал Күләштің анасы қызының фотосуреттерін, киімдері мен аяқ киімін Орталық музейге апарған. Қарлығаш кейін музейге барғанда анасына арнайы тіктірілген аяқ киімді бірден танығанын еске алған.
Мәскеу музейінде Күләштің қандай әшекейлері сақталған?
Мәскеудегі Бахрушин атындағы театр музейінің каталогында Күләш Байсейітоваға тиесілі үш бұйым бар. Олар — білезік, сырға және шашқа тағатын әшекейдің бір бөлігі. Соңғысы каталогта «5 тиын» деп көрсетілген. Exclusive.kz келтірген сипаттамаға қарағанда, бұл Ресей империясының он тиынынан құрастырылған шаш әшекейінің күміс бөлшегі. Басылым музейдің ашық сипаттамасында бұл заттардың қорға кімнен және қашан түскені көрсетілмегенін жазады.

Әншінің бұйымдары Алматыда да сақталған. 2022 жылы Орталық мемлекеттік музейдің «Көненің көзі» көрмесінде Күләшке тиесілі қапсырма, алқа, шолпы мен шашбау көрсетілді. Музейдің ғылыми жинағында әншінің сахналық көйлектері мен домбырасы да сипатталған. Домбыраның бетіне 1954 жылы Күләш Байсейітоваға тарту етілгенін білдіретін жазуы бар металл тақтайша бекітілген. Жинақта аспаптың музей қорына әншінің анасынан алынғаны көрсетілген.
Мәскеудегі каталог сипаттамасында Қарлығаш айтқан үш алтын жүзік аталмайды. Олардың кейінгі тағдыры туралы ашық деректегі ең нақты белгі сол күйінде қалды: әр жүзіктің ішкі бетіне бір қыздың аты — Құралай, Қарлығаш немесе Қаршыға — ойып жазылған.