Қазақстандағы ең танымал демалыс орындарының бірі – Қапшағай. Бүгінде ол жағажайларымен, су спортымен және демалыс базаларымен белгілі болғанымен, бұл өңірдің өткен тарихы мен халық арасында сақталған аңыздары да аз емес. Әсіресе Іле өзенінің бойындағы көне шатқалдар мен кейіннен су астында қалған ауылдар туралы әңгімелер жергілікті тұрғындар арасында әлі күнге дейін айтылып келеді, деп хабарлайды ult.kz.
Қапшағай атауы қайдан шыққан?
«Қапшағай» сөзінің шығу төркініне қатысты бірнеше болжам бар. Ең кең тараған аңыз бойынша, ерте заманда Іле өзені дәл осы тұста тар шатқалдың арасымен асау ағынмен өткен. Жартастар өзенді екі жағынан қысып тұрғандықтан, су қатты екпінмен «қапшып» ағып жатқан көрінеді. Содан жұрт бұл жерді «Қапшағай» деп атап кеткен. Тағы бір нұсқада атау көне түркі тіліндегі «тар өткел», «қысаң сай» деген мағынамен байланыстырылып айтылады. Өйткені қазіргі су қоймасы орналасқан аймақ бұрын табиғи шатқалдар мен биік жартастарға толы болған.
Су астында қалған ауылдар
1970 жылы Қапшағай су электр станциясы іске қосылып, Іле өзенінің бойында алып су қоймасы пайда болды. Соның салдарынан бірнеше ауыл мен егістік алқаптары су астында қалды. Тұрғындардың бір бөлігі басқа өңірлерге көшірілді.
Осы тарихи оқиғадан кейін халық арасында түрлі аңыздар тарай бастады. Кейбір қариялар су деңгейі төмендеген жылдары ескі үйлердің іргетастары немесе ағаштардың қалдықтары көрінеді деп әңгімелейді. Ал балықшылар түнде судың астынан белгісіз дыбыстар естілетінін айтып отырады. Алайда мұндай оқиғалар ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген және халық аузындағы аңыз ретінде ғана қарастырылады.
Іле өзенінің киесі туралы әңгімелер
Қазақ халқы ежелден өзен-көлдерді киелі санаған. Іле өзені туралы да осындай сенімдер сақталған. Аңыз бойынша, өзеннің өз иесі болады және табиғатқа құрметсіздік танытқан адамдарға су «ренжиді». Сондықтан бұрынғы тұрғындар өзенге қоқыс тастамауға, суды ластамауға ерекше мән берген.
Кейбір әңгімелерде түн ішінде су бетінде ақ киімді бейне көрінетіні немесе белгісіз жарықтардың байқалатыны айтылады. Мұндай оқиғалар көбіне табиғат құбылыстарымен түсіндірілгенімен, халық арасында жұмбақ аңыз ретінде сақталып қалған.
Су астындағы көне мекендер туралы болжам
Қапшағай су қоймасы салынбас бұрын бұл аумақта көне қоныстар мен қорымдардың болғаны белгілі. Археологтар құрылыс басталар алдында көптеген тарихи ескерткіштерді зерттеп үлгерген. Дегенмен халық арасында зерттелмей қалған тарихи орындар су астында қалды деген пікір де кездеседі.
Осы себепті Қапшағайды кейде «су астындағы жоғалған мекен» деп те атайды. Бұл пікірді растайтын нақты ғылыми дәлел жоқ, алайда мұндай әңгімелер өңірдің тылсым сипатын арттыра түседі.
Аңыз бен ақиқат
Қапшағай туралы айтылатын оқиғалардың көпшілігі – халық қиялынан туған аңыздар мен ауызша жеткен естеліктер. Дегенмен олардың түп-тамырында шынайы тарихи оқиғалар жатыр. Су қоймасының салынуы, ауылдардың көшірілуі және табиғи ландшафттың өзгеруі жергілікті халықтың жадында ерекше із қалдырды.
Бүгінде Қапшағай – мыңдаған турист демалатын заманауи өңір. Бірақ оның жағасында айтылатын көне аңыздар бұл мекеннің тек демалыс орны ғана емес, тарих пен халық жадын сақтап тұрған ерекше өлке екенін еске салады.
