قازاقستانداعى ەڭ تانىمال دەمالىس ورىندارىنىڭ بٸرٸ – قاپشاعاي. بٷگٸندە ول جاعاجايلارىمەن, سۋ سپورتىمەن جەنە دەمالىس بازالارىمەن بەلگٸلٸ بولعانىمەن, بۇل ٶڭٸردٸڭ ٶتكەن تاريحى مەن حالىق اراسىندا ساقتالعان اڭىزدارى دا از ەمەس. ەسٸرەسە ٸلە ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى كٶنە شاتقالدار مەن كەيٸننەن سۋ استىندا قالعان اۋىلدار تۋرالى ەڭگٸمەلەر جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار اراسىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ايتىلىپ كەلەدٸ, دەپ حابارلايدى ult.kz.
قاپشاعاي اتاۋى قايدان شىققان?
«قاپشاعاي» سٶزٸنٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸنە قاتىستى بٸرنەشە بولجام بار. ەڭ كەڭ تاراعان اڭىز بويىنشا, ەرتە زاماندا ٸلە ٶزەنٸ دەل وسى تۇستا تار شاتقالدىڭ اراسىمەن اساۋ اعىنمەن ٶتكەن. جارتاستار ٶزەندٸ ەكٸ جاعىنان قىسىپ تۇرعاندىقتان, سۋ قاتتى ەكپٸنمەن «قاپشىپ» اعىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ. سودان جۇرت بۇل جەردٸ «قاپشاعاي» دەپ اتاپ كەتكەن. تاعى بٸر نۇسقادا اتاۋ كٶنە تٷركٸ تٸلٸندەگٸ «تار ٶتكەل», «قىساڭ ساي» دەگەن ماعىنامەن بايلانىستىرىلىپ ايتىلادى. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ سۋ قويماسى ورنالاسقان ايماق بۇرىن تابيعي شاتقالدار مەن بيٸك جارتاستارعا تولى بولعان.
سۋ استىندا قالعان اۋىلدار
1970 جىلى قاپشاعاي سۋ ەلەكتر ستانتسيياسى ٸسكە قوسىلىپ, ٸلە ٶزەنٸنٸڭ بويىندا الىپ سۋ قويماسى پايدا بولدى. سونىڭ سالدارىنان بٸرنەشە اۋىل مەن ەگٸستٸك القاپتارى سۋ استىندا قالدى. تۇرعىنداردىڭ بٸر بٶلٸگٸ باسقا ٶڭٸرلەرگە كٶشٸرٸلدٸ.
وسى تاريحي وقيعادان كەيٸن حالىق اراسىندا تٷرلٸ اڭىزدار تاراي باستادى. كەيبٸر قارييالار سۋ دەڭگەيٸ تٶمەندەگەن جىلدارى ەسكٸ ٷيلەردٸڭ ٸرگەتاستارى نەمەسە اعاشتاردىڭ قالدىقتارى كٶرٸنەدٸ دەپ ەڭگٸمەلەيدٸ. ال بالىقشىلار تٷندە سۋدىڭ استىنان بەلگٸسٸز دىبىستار ەستٸلەتٸنٸن ايتىپ وتىرادى. الايدا مۇنداي وقيعالار عىلىمي تۇرعىدان دەلەلدەنبەگەن جەنە حالىق اۋزىنداعى اڭىز رەتٸندە عانا قاراستىرىلادى.
ٸلە ٶزەنٸنٸڭ كيەسٸ تۋرالى ەڭگٸمەلەر
قازاق حالقى ەجەلدەن ٶزەن-كٶلدەردٸ كيەلٸ ساناعان. ٸلە ٶزەنٸ تۋرالى دا وسىنداي سەنٸمدەر ساقتالعان. اڭىز بويىنشا, ٶزەننٸڭ ٶز يەسٸ بولادى جەنە تابيعاتقا قۇرمەتسٸزدٸك تانىتقان ادامدارعا سۋ «رەنجيدٸ». سوندىقتان بۇرىنعى تۇرعىندار ٶزەنگە قوقىس تاستاماۋعا, سۋدى لاستاماۋعا ەرەكشە مەن بەرگەن.
كەيبٸر ەڭگٸمەلەردە تٷن ٸشٸندە سۋ بەتٸندە اق كيٸمدٸ بەينە كٶرٸنەتٸنٸ نەمەسە بەلگٸسٸز جارىقتاردىڭ بايقالاتىنى ايتىلادى. مۇنداي وقيعالار كٶبٸنە تابيعات قۇبىلىستارىمەن تٷسٸندٸرٸلگەنٸمەن, حالىق اراسىندا جۇمباق اڭىز رەتٸندە ساقتالىپ قالعان.
سۋ استىنداعى كٶنە مەكەندەر تۋرالى بولجام
قاپشاعاي سۋ قويماسى سالىنباس بۇرىن بۇل اۋماقتا كٶنە قونىستار مەن قورىمداردىڭ بولعانى بەلگٸلٸ. ارحەولوگتار قۇرىلىس باستالار الدىندا كٶپتەگەن تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸ زەرتتەپ ٷلگەرگەن. دەگەنمەن حالىق اراسىندا زەرتتەلمەي قالعان تاريحي ورىندار سۋ استىندا قالدى دەگەن پٸكٸر دە كەزدەسەدٸ.
وسى سەبەپتٸ قاپشاعايدى كەيدە «سۋ استىنداعى جوعالعان مەكەن» دەپ تە اتايدى. بۇل پٸكٸردٸ راستايتىن ناقتى عىلىمي دەلەل جوق, الايدا مۇنداي ەڭگٸمەلەر ٶڭٸردٸڭ تىلسىم سيپاتىن ارتتىرا تٷسەدٸ.
اڭىز بەن اقيقات
قاپشاعاي تۋرالى ايتىلاتىن وقيعالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ – حالىق قييالىنان تۋعان اڭىزدار مەن اۋىزشا جەتكەن ەستەلٸكتەر. دەگەنمەن ولاردىڭ تٷپ-تامىرىندا شىنايى تاريحي وقيعالار جاتىر. سۋ قويماسىنىڭ سالىنۋى, اۋىلداردىڭ كٶشٸرٸلۋٸ جەنە تابيعي لاندشافتتىڭ ٶزگەرۋٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ جادىندا ەرەكشە ٸز قالدىردى.
بٷگٸندە قاپشاعاي – مىڭداعان تۋريست دەمالاتىن زاماناۋي ٶڭٸر. بٸراق ونىڭ جاعاسىندا ايتىلاتىن كٶنە اڭىزدار بۇل مەكەننٸڭ تەك دەمالىس ورنى عانا ەمەس, تاريح پەن حالىق جادىن ساقتاپ تۇرعان ەرەكشە ٶلكە ەكەنٸن ەسكە سالادى.
