Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бүгінгі Қазақстан халқына Жолдауында экономиканың тұрақты дамуы, салық саясатын жетілдіру және кәсіпкерлікті қолдау мәселелеріне ерекше назар аударды. Президенттің салық саясаты мен кәсіпкерлікті дамытуға қатысты тапсырмаларының негізгі мақсаты – бюджет кірісін қамтамасыз ете отырып, бизнестің дамуына қолайлы жағдай қалыптастыру. Экономист Бауыржан Ысқақовтың пікірінше, салық жүйесіндегі өзгерістер кәсіпкерлерге түсетін әкімшілік жүктемені азайтып, өндірісті кеңейтуге және экономикалық белсенділікті арттыруға бағытталуы керек, деп хабарлайды ult.kz.
Сарапшының айтуынша, салық жүйесі бюджеттің кірісін толықтырумен ғана шектелмей, кәсіпкерліктің тұрақты дамуына да ықпал етуге тиіс. Алайда салықтық міндеттемелердің артуы кәсіпорындардың айналым қаражатын азайтып, өндірісті кеңейту мүмкіндігін шектеуі ықтимал. Әсіресе шағын және орта бизнеске түсетін әкімшілік жүктемені қайта қарау маңызды.
Бауыржан Ысқақов қосылған құн салығына қатысты талаптар, арнаулы салық режимдерін қолдану тәртібі мен салықтық әкімшілендірудің күрделілігі кәсіпкерлер үшін қосымша қиындық туғызуы мүмкін екенін атап өтті. Оның сөзінше, айналымы жоғары болғанымен, таза пайдасы төмен кәсіпорындардың ерекшелігін ескеру қажет. Мәселен, сауда саласындағы кәсіпорынның айналымы үлкен болғанымен, таза табысы бірнеше пайыз ғана болуы мүмкін. Сондықтан салықтық міндеттемелерді белгілеу кезінде айналыммен қатар бизнестің ерекшелігі, шығын құрылымы мен нақты экономикалық жағдайы да назарға алынғаны жөн.
Экономист салық ережелерінің түсінікті, тұрақты әрі болжамды болуы кәсіпкерлік белсенділікті арттыруға көмектесетінін айтады. Кәсіпкер болашақта қандай салық төлейтінін алдын ала білсе, инвестиция салу, жаңа жұмыс орындарын ашу немесе өндірісті кеңейту жөнінде сенімді шешім қабылдай алады.
«Екінші маңызды мәселе – салық мөлшерлемесін ғана өзгерту емес, салық базасын кеңейту. Бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан кәсіпкерлерге түсетін жүктемені ұлғайтудан гөрі, экономикалық белсенділікті арттыруға және көлеңкелі экономиканы қысқартуға басымдық берген дұрыс», – дейді Бауыржан Ысқақов.
Оның пікірінше, салық төлеушілерге қойылатын талаптарды түсінікті етіп, әкімшілік шығындарды азайту қажет. Сонымен қатар цифрлық бақылау мен тәуекелге негізделген тексеру тетіктерін тиімді пайдалану маңызды. Салықтан жалтару мен жалған кәсіпкерлікке қарсы күрес жүргізілгенімен, заңды жұмыс істейтін бизнеске негізсіз кедергі келтірілмеуге тиіс.
Сарапшы салықтық жеңілдіктердің тиімділігін де жан-жақты бағалау қажеттігін атап өтті. Оның айтуынша, кез келген жеңілдік бюджет кірісін автоматты түрде арттыра бермейді. Сондықтан оның нәтижесін кәсіпорындардың инвестициясы, өндіріс көлемі, жұмыспен қамту деңгейі және салық түсімдерінің өзгеруі арқылы бағалаған жөн.
Кәсіпорын саны емес, сапасы маңызды
Бауыржан Ысқақов шағын және орта бизнестің экономикадағы рөлін тек кәсіпорындар саны немесе олардың жалпы ішкі өнімдегі үлесі арқылы бағалау жеткіліксіз екенін айтады. Оның пікірінше, еңбек өнімділігі, қосылған құн, өндірістік әлеует және экспортқа шығу мүмкіндігі де маңызды көрсеткіштер саналады.
«Басты міндет – кәсіпорындар санын көбейту ғана емес, олардың сапалық тұрғыдан дамуына жағдай жасау. Тек дайын тауарды қайта сататын кәсіпорын мен сол тауарды өзі өндіретін кәсіпорынның экономикаға қосатын үлесі бірдей емес. Өнім өндіру, оны өңдеу, жаңа технология енгізу және экспортқа шығару арқылы кәсіпорынның экономикалық қайтарымы артады», – дейді экономист.
Сарапшының сөзінше, бұл үдерісте автоматтандыру, цифрландыру, мамандардың біліктілігі мен басқару сапасы шешуші рөл атқарады. Сондықтан шағын бизнестің орта бизнеске, ал орта бизнестің ірі өндіруші немесе экспорттаушы компанияға айналуына мүмкіндік беретін қолайлы орта қалыптастыру қажет.
Бизнесті қаржыландыруда ұзақ мерзімділік маңызды
Экономист кәсіпкерлікті қолдауда қаржының қолжетімділігімен қатар, оның мерзімі мен құнына да мән беру керектігін айтады. Қазіргі уақытта бизнесті қаржыландырудың түрлі тетіктері болғанымен, өндірісті технологиялық жаңғырту үшін қысқа мерзімді несие әрдайым тиімді шешім бола бермейді.
Мәселен, кәсіпорын жаңа өндірістік жабдық сатып алған жағдайда, инвестицияның өзін ақтауы үшін бірнеше жыл қажет болуы мүмкін. Ал қысқа мерзімді әрі қымбат несие кәсіпкерге қосымша қаржылық салмақ түсіреді.
«Сондықтан ең алдымен ұзақ мерзімді қаржыландыруды дамыту қажет. Өндірісті жаңғыртуға, жаңа жабдық сатып алуға және өндірістік қуатты арттыруға арналған несиелер кәсіпорынның инвестициялық цикліне сәйкес болуы керек», – дейді Бауыржан Ысқақов.
Сарапшы қаржыландырудың тағы екі маңызды бағытын атап өтті. Біріншісі – кепілдік тетіктерін жетілдіру. Бұл мүлкі жеткіліксіз болғанымен, әлеуеті жоғары кәсіпкерлердің несие алу мүмкіндігін кеңейтуге көмектеседі. Екіншісі – технологиялық жаңғыртуды қаржыландыру. Бұған жаңа жабдық сатып алу, өндірісті автоматтандыру, цифрландыру және энергия тиімділігін арттыру жобалары жатады.
Оның пікірінше, шағын және орта бизнеске берілген кредиттердің өсуі қаржыландыру белсенділігін көрсеткенімен, бұл кәсіпкерлер үшін қаржының қолжетімді болғанын толық дәлелдемейді. Несие көлемімен қатар оның пайыздық мөлшерлемесін, мерзімін және кәсіпорындардың оны өтеу мүмкіндігін де бағалау қажет.
«Қаржы жүйесінің тиімділігін тек берілген несие көлемімен өлшеу жеткіліксіз. Негізгі өлшем – сол қаражаттың нәтижесінде қанша жаңа өндіріс орны ашылды, еңбек өнімділігі қаншалықты артты, қанша тұрақты жұмыс орны құрылды және экономикаға қанша қосымша құн қосылды деген сұрақтарға жауап беру», – деп есептейді экономист.
Экономикалық өсім халықтың тұрмысынан көрінуі керек
Бауыржан Ысқақовтың айтуынша, кәсіпкерлікті қолдау шаралары тиімді жүзеге асса, оның нәтижесі азаматтардың күнделікті өмірінен де көрінуі мүмкін. Алайда мұндай өзгерістер бірден байқалмайды, оған белгілі бір уақыт қажет.
Біріншіден, кәсіпорындардың шығыны азайып, еңбек өнімділігі артса, өндірісті кеңейтуге және қызметкерлердің жалақысын көтеруге мүмкіндік туады. Екіншіден, бәсекелестік күшейіп, тұтынушылар үшін тауарлар мен қызметтердің таңдауы көбейеді. Дегенмен бәсекелестіктің артуы бағаның міндетті түрде төмендеуіне кепілдік бермейді. Оған шикізат құны, логистика шығындары, валюта бағамы және нарықтағы өзге де факторлар әсер етеді.
Үшіншіден, орта бизнестің дамуы жаңа жұмыс орындарының ашылуына, азаматтардың тұрақты табыс табуына және өңірлердегі экономикалық белсенділіктің артуына ықпал етеді. Әсіресе өндірістік кәсіпорындардың көбеюі еңбек нарығына оң әсерін тигізуі мүмкін.
Сондықтан экономист кәсіпкерлікті қолдау саясатының нәтижесін халықтың нақты табысының өсуі, тұрақты жұмыс орындарының көбеюі және еңбек өнімділігінің артуы сияқты көрсеткіштер арқылы бағалауды ұсынады. Бұл өлшемдер экономикалық саясаттың азаматтардың өмір сапасына қаншалықты әсер еткенін аңғартады.
Түптеп келгенде, Бауыржан Ысқақовтың пікірінше, кәсіпкерлікті қолдаудың мақсаты бизнестің санын көбейтумен шектелмеуі керек. Негізгі міндет – кәсіпорындардың тұрақты дамуына, өндірістің жаңаруына, сапалы жұмыс орындарының ашылуына және халықтың әл-ауқатының артуына жағдай жасау. Экономикалық саясаттың шынайы нәтижесі де осы өлшемдер арқылы бағалануға тиіс.
