پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بٷگٸنگٸ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋى, سالىق ساياساتىن جەتٸلدٸرۋ جەنە كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋ مەسەلەلەرٸنە ەرەكشە نازار اۋداردى. پرەزيدەنتتٸڭ سالىق ساياساتى مەن كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋعا قاتىستى تاپسىرمالارىنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – بيۋدجەت كٸرٸسٸن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, بيزنەستٸڭ دامۋىنا قولايلى جاعداي قالىپتاستىرۋ. ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, سالىق جٷيەسٸندەگٸ ٶزگەرٸستەر كەسٸپكەرلەرگە تٷسەتٸن ەكٸمشٸلٸك جٷكتەمەنٸ ازايتىپ, ٶندٸرٸستٸ كەڭەيتۋگە جەنە ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك, دەپ حابارلايدى ult.kz.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, سالىق جٷيەسٸ بيۋدجەتتٸڭ كٸرٸسٸن تولىقتىرۋمەن عانا شەكتەلمەي, كەسٸپكەرلٸكتٸڭ تۇراقتى دامۋىنا دا ىقپال ەتۋگە تيٸس. الايدا سالىقتىق مٸندەتتەمەلەردٸڭ ارتۋى كەسٸپورىنداردىڭ اينالىم قاراجاتىن ازايتىپ, ٶندٸرٸستٸ كەڭەيتۋ مٷمكٸندٸگٸن شەكتەۋٸ ىقتيمال. ەسٸرەسە شاعىن جەنە ورتا بيزنەسكە تٷسەتٸن ەكٸمشٸلٸك جٷكتەمەنٸ قايتا قاراۋ ماڭىزدى.
باۋىرجان ىسقاقوۆ قوسىلعان قۇن سالىعىنا قاتىستى تالاپتار, ارناۋلى سالىق رەجيمدەرٸن قولدانۋ تەرتٸبٸ مەن سالىقتىق ەكٸمشٸلەندٸرۋدٸڭ كٷردەلٸلٸگٸ كەسٸپكەرلەر ٷشٸن قوسىمشا قيىندىق تۋعىزۋى مٷمكٸن ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ سٶزٸنشە, اينالىمى جوعارى بولعانىمەن, تازا پايداسى تٶمەن كەسٸپورىنداردىڭ ەرەكشەلٸگٸن ەسكەرۋ قاجەت. مەسەلەن, ساۋدا سالاسىنداعى كەسٸپورىننىڭ اينالىمى ٷلكەن بولعانىمەن, تازا تابىسى بٸرنەشە پايىز عانا بولۋى مٷمكٸن. سوندىقتان سالىقتىق مٸندەتتەمەلەردٸ بەلگٸلەۋ كەزٸندە اينالىممەن قاتار بيزنەستٸڭ ەرەكشەلٸگٸ, شىعىن قۇرىلىمى مەن ناقتى ەكونوميكالىق جاعدايى دا نازارعا الىنعانى جٶن.
ەكونوميست سالىق ەرەجەلەرٸنٸڭ تٷسٸنٸكتٸ, تۇراقتى ەرٸ بولجامدى بولۋى كەسٸپكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا كٶمەكتەسەتٸنٸن ايتادى. كەسٸپكەر بولاشاقتا قانداي سالىق تٶلەيتٸنٸن الدىن الا بٸلسە, ينۆەستيتسييا سالۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ نەمەسە ٶندٸرٸستٸ كەڭەيتۋ جٶنٸندە سەنٸمدٸ شەشٸم قابىلداي الادى.
«ەكٸنشٸ ماڭىزدى مەسەلە – سالىق مٶلشەرلەمەسٸن عانا ٶزگەرتۋ ەمەس, سالىق بازاسىن كەڭەيتۋ. بۇرىننان جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان كەسٸپكەرلەرگە تٷسەتٸن جٷكتەمەنٸ ۇلعايتۋدان گٶرٸ, ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا جەنە كٶلەڭكەلٸ ەكونوميكانى قىسقارتۋعا باسىمدىق بەرگەن دۇرىس», – دەيدٸ باۋىرجان ىسقاقوۆ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, سالىق تٶلەۋشٸلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ, ەكٸمشٸلٸك شىعىنداردى ازايتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار تسيفرلىق باقىلاۋ مەن تەۋەكەلگە نەگٸزدەلگەن تەكسەرۋ تەتٸكتەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ ماڭىزدى. سالىقتان جالتارۋ مەن جالعان كەسٸپكەرلٸككە قارسى كٷرەس جٷرگٸزٸلگەنٸمەن, زاڭدى جۇمىس ٸستەيتٸن بيزنەسكە نەگٸزسٸز كەدەرگٸ كەلتٸرٸلمەۋگە تيٸس.
ساراپشى سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەردٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن دە جان-جاقتى باعالاۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن جەڭٸلدٸك بيۋدجەت كٸرٸسٸن اۆتوماتتى تٷردە ارتتىرا بەرمەيدٸ. سوندىقتان ونىڭ نەتيجەسٸن كەسٸپورىنداردىڭ ينۆەستيتسيياسى, ٶندٸرٸس كٶلەمٸ, جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيٸ جەنە سالىق تٷسٸمدەرٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ ارقىلى باعالاعان جٶن.
كەسٸپورىن سانى ەمەس, ساپاسى ماڭىزدى
باۋىرجان ىسقاقوۆ شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ ەكونوميكاداعى رٶلٸن تەك كەسٸپورىندار سانى نەمەسە ولاردىڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمدەگٸ ٷلەسٸ ارقىلى باعالاۋ جەتكٸلٸكسٸز ەكەنٸن ايتادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ, قوسىلعان قۇن, ٶندٸرٸستٸك ەلەۋەت جەنە ەكسپورتقا شىعۋ مٷمكٸندٸگٸ دە ماڭىزدى كٶرسەتكٸشتەر سانالادى.
«باستى مٸندەت – كەسٸپورىندار سانىن كٶبەيتۋ عانا ەمەس, ولاردىڭ ساپالىق تۇرعىدان دامۋىنا جاعداي جاساۋ. تەك دايىن تاۋاردى قايتا ساتاتىن كەسٸپورىن مەن سول تاۋاردى ٶزٸ ٶندٸرەتٸن كەسٸپورىننىڭ ەكونوميكاعا قوساتىن ٷلەسٸ بٸردەي ەمەس. ٶنٸم ٶندٸرۋ, ونى ٶڭدەۋ, جاڭا تەحنولوگييا ەنگٸزۋ جەنە ەكسپورتقا شىعارۋ ارقىلى كەسٸپورىننىڭ ەكونوميكالىق قايتارىمى ارتادى», – دەيدٸ ەكونوميست.
ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, بۇل ٷدەرٸستە اۆتوماتتاندىرۋ, تسيفرلاندىرۋ, مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ مەن باسقارۋ ساپاسى شەشۋشٸ رٶل اتقارادى. سوندىقتان شاعىن بيزنەستٸڭ ورتا بيزنەسكە, ال ورتا بيزنەستٸڭ ٸرٸ ٶندٸرۋشٸ نەمەسە ەكسپورتتاۋشى كومپانيياعا اينالۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ قاجەت.
بيزنەستٸ قارجىلاندىرۋدا ۇزاق مەرزٸمدٸلٸك ماڭىزدى
ەكونوميست كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋدا قارجىنىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸمەن قاتار, ونىڭ مەرزٸمٸ مەن قۇنىنا دا مەن بەرۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا بيزنەستٸ قارجىلاندىرۋدىڭ تٷرلٸ تەتٸكتەرٸ بولعانىمەن, ٶندٸرٸستٸ تەحنولوگييالىق جاڭعىرتۋ ٷشٸن قىسقا مەرزٸمدٸ نەسيە ەردايىم تيٸمدٸ شەشٸم بولا بەرمەيدٸ.
مەسەلەن, كەسٸپورىن جاڭا ٶندٸرٸستٸك جابدىق ساتىپ العان جاعدايدا, ينۆەستيتسييانىڭ ٶزٸن اقتاۋى ٷشٸن بٸرنەشە جىل قاجەت بولۋى مٷمكٸن. ال قىسقا مەرزٸمدٸ ەرٸ قىمبات نەسيە كەسٸپكەرگە قوسىمشا قارجىلىق سالماق تٷسٸرەدٸ.
«سوندىقتان ەڭ الدىمەن ۇزاق مەرزٸمدٸ قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ قاجەت. ٶندٸرٸستٸ جاڭعىرتۋعا, جاڭا جابدىق ساتىپ الۋعا جەنە ٶندٸرٸستٸك قۋاتتى ارتتىرۋعا ارنالعان نەسيەلەر كەسٸپورىننىڭ ينۆەستيتسييالىق تسيكلٸنە سەيكەس بولۋى كەرەك», – دەيدٸ باۋىرجان ىسقاقوۆ.
ساراپشى قارجىلاندىرۋدىڭ تاعى ەكٸ ماڭىزدى باعىتىن اتاپ ٶتتٸ. بٸرٸنشٸسٸ – كەپٸلدٸك تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋ. بۇل مٷلكٸ جەتكٸلٸكسٸز بولعانىمەن, ەلەۋەتٸ جوعارى كەسٸپكەرلەردٸڭ نەسيە الۋ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتۋگە كٶمەكتەسەدٸ. ەكٸنشٸسٸ – تەحنولوگييالىق جاڭعىرتۋدى قارجىلاندىرۋ. بۇعان جاڭا جابدىق ساتىپ الۋ, ٶندٸرٸستٸ اۆتوماتتاندىرۋ, تسيفرلاندىرۋ جەنە ەنەرگييا تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جوبالارى جاتادى.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, شاعىن جەنە ورتا بيزنەسكە بەرٸلگەن كرەديتتەردٸڭ ٶسۋٸ قارجىلاندىرۋ بەلسەندٸلٸگٸن كٶرسەتكەنٸمەن, بۇل كەسٸپكەرلەر ٷشٸن قارجىنىڭ قولجەتٸمدٸ بولعانىن تولىق دەلەلدەمەيدٸ. نەسيە كٶلەمٸمەن قاتار ونىڭ پايىزدىق مٶلشەرلەمەسٸن, مەرزٸمٸن جەنە كەسٸپورىنداردىڭ ونى ٶتەۋ مٷمكٸندٸگٸن دە باعالاۋ قاجەت.
«قارجى جٷيەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن تەك بەرٸلگەن نەسيە كٶلەمٸمەن ٶلشەۋ جەتكٸلٸكسٸز. نەگٸزگٸ ٶلشەم – سول قاراجاتتىڭ نەتيجەسٸندە قانشا جاڭا ٶندٸرٸس ورنى اشىلدى, ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ قانشالىقتى ارتتى, قانشا تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى جەنە ەكونوميكاعا قانشا قوسىمشا قۇن قوسىلدى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ», – دەپ ەسەپتەيدٸ ەكونوميست.
ەكونوميكالىق ٶسٸم حالىقتىڭ تۇرمىسىنان كٶرٸنۋٸ كەرەك
باۋىرجان ىسقاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋ شارالارى تيٸمدٸ جٷزەگە اسسا, ونىڭ نەتيجەسٸ ازاماتتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنەن دە كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. الايدا مۇنداي ٶزگەرٸستەر بٸردەن بايقالمايدى, وعان بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت قاجەت.
بٸرٸنشٸدەن, كەسٸپورىنداردىڭ شىعىنى ازايىپ, ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ ارتسا, ٶندٸرٸستٸ كەڭەيتۋگە جەنە قىزمەتكەرلەردٸڭ جالاقىسىن كٶتەرۋگە مٷمكٸندٸك تۋادى. ەكٸنشٸدەن, بەسەكەلەستٸك كٷشەيٸپ, تۇتىنۋشىلار ٷشٸن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸڭ تاڭداۋى كٶبەيەدٸ. دەگەنمەن بەسەكەلەستٸكتٸڭ ارتۋى باعانىڭ مٸندەتتٸ تٷردە تٶمەندەۋٸنە كەپٸلدٸك بەرمەيدٸ. وعان شيكٸزات قۇنى, لوگيستيكا شىعىندارى, ۆاليۋتا باعامى جەنە نارىقتاعى ٶزگە دە فاكتورلار ەسەر ەتەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, ورتا بيزنەستٸڭ دامۋى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, ازاماتتاردىڭ تۇراقتى تابىس تابۋىنا جەنە ٶڭٸرلەردەگٸ ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدٸ. ەسٸرەسە ٶندٸرٸستٸك كەسٸپورىنداردىڭ كٶبەيۋٸ ەڭبەك نارىعىنا وڭ ەسەرٸن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن.
سوندىقتان ەكونوميست كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋ ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸن حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ ٶسۋٸ, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنىڭ كٶبەيۋٸ جەنە ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ ارتۋى سيياقتى كٶرسەتكٸشتەر ارقىلى باعالاۋدى ۇسىنادى. بۇل ٶلشەمدەر ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ازاماتتاردىڭ ٶمٸر ساپاسىنا قانشالىقتى ەسەر ەتكەنٸن اڭعارتادى.
تٷپتەپ كەلگەندە, باۋىرجان ىسقاقوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋدىڭ ماقساتى بيزنەستٸڭ سانىن كٶبەيتۋمەن شەكتەلمەۋٸ كەرەك. نەگٸزگٸ مٸندەت – كەسٸپورىنداردىڭ تۇراقتى دامۋىنا, ٶندٸرٸستٸڭ جاڭارۋىنا, ساپالى جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا جەنە حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا جاعداي جاساۋ. ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ شىنايى نەتيجەسٸ دە وسى ٶلشەمدەر ارقىلى باعالانۋعا تيٸس.
