Маусым айы Қазақстанның сыртқы саудасы үшін соңғы онжылдықтағы ең нәтижелі айлардың біріне айналды. Сауда балансының профициті $4,4 млрд-қа жетіп, мамыр айындағы көрсеткіштен төрт есеге жуық өсті. Бұған экспорт көлемінің, соның ішінде шикізаттық емес және өңделген тауарлар экспортының артуы негізгі себеп болды. Сарапшылардың пікірінше, мұндай динамика елге валюталық түсімнің ұлғаюына ықпал етіп, теңгеге қосымша іргелі қолдау қалыптастырады.
Маусым айында Қазақстан $9,8 млрд-тың тауарын экспорттады. Мамырда бұл көрсеткіш $6,1 млрд болған. Ал импорт салыстырмалы түрде аз өсіп, $5,1 млрд-тан $5,4 млрд-қа жетті. Нәтижесінде сыртқы сауданың оң сальдосы $4,4 млрд болды. Мамырда бұл көрсеткіш шамамен $1 млрд еді.
Сауда балансының профициті елдің сыртқы нарықтарға сататын тауарларының құны импортталатын өнімдердің құнынан асып кеткенін білдіреді. Қазақстан үшін бұл көрсеткіштің маңызы ерекше.
«Қазақстан үшін бұл аса маңызды көрсеткіш, өйткені сыртқы сауда елге шетел валютасының түсуінің негізгі көздерінің бірі болып қала береді. Тұрақты профицит төлем балансын, халықаралық резервтерді қолдайды және жалпы алғанда теңге үшін анағұрлым қолайлы жағдай қалыптастырады», — дейді Қазақстан Қаржыгерлер қауымдастығының бас сарапшысы Рамазан Досов.
Сарапшылардың бағалауынша, маусымдағы нәтиже кемінде соңғы он жылдағы ең жоғары айлық профицит болды. Бұған дейінгі рекорд 2022 жылы тіркеліп, $3,7 млрд-ты құраған. Осылайша, қазіргі көрсеткіш бұрынғы максимумнан шамамен 20%-ға жоғары.
Ең маңыздысы — профициттің өсуі импорттың күрт қысқаруы есебінен емес, экспорттың айтарлықтай артуы нәтижесінде болды. Бұл елге түсетін валюталық түсім көлемінің ұлғаю мүмкіндігін білдіреді.
Бұл үрдіс бірінші жартыжылдықтың қорытындысынан да байқалады. Қаңтар–маусым айларында Қазақстанның сауда балансының профициті $8,9 млрд-қа жетті. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш $7,3 млрд болған. Өсім 21,5%-ды құрады. Айта кетейік, $8,9 млрд — Ұлттық банк бұған дейін 2026 жылдың толық қорытындысы бойынша болжанған сауда балансының профициті ретінде көрсеткен көлем.
Валюта нарығы үшін бұл қолайлы іргелі фактор қалыптастырады: импорттың салыстырмалы түрде баяу өсуі жағдайында экспорттық түсім неғұрлым жоғары болған сайын, нарықтағы шетел валютасының ұсынысы да арта түседі.
«Экономика үшін бұл — жеткілікті түрде оң сигнал. Экспорттың жоғарылауы валюталық түсім ұсынысын арттырса, импорттың салыстырмалы түрде қалыпты өсуі шетел валютасына деген қарсы сұранысты шектейді. Жалпы алғанда, бұл теңгеге деген іргелі қолдауды күшейтеді», — дейді Рамазан Досов.
Сонымен бірге сарапшы ай сайынғы профицит пен ұлттық валюта бағамының динамикасын тікелей байланыстыруға болмайтынын атап өтті. Теңге бағамына капитал қозғалысы, Ұлттық банктің операциялары, бюджет ағындары, маусымдық факторлар, ірі нарық қатысушыларының мәмілелері, мұнай бағасы, валюта бағамына қатысты күтулер және әлемдік қаржы нарықтарындағы жағдай қатар әсер етеді.
Сыртқы сауда құрылымындағы өзгерістер де назар аударуға тұрарлық. Сауда және интеграция министрлігінің мәліметінше, Қазақстанның әлемнің барлық елдерімен шикізаттық емес тауарлар саудасының айналымы 2026 жылдың қаңтар–маусым айларында $43,9 млрд-қа жетті. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 7,6%-ға немесе $3,1 млрд-қа көп.
Бұл ретте экспорт импортқа қарағанда әлдеқайда жылдам өскен. Алғашқы алты айда қазақстандық кәсіпорындар сыртқы нарықтарға $15,2 млрд-тың өңделген тауарын жеткізді. Бұл бір жыл бұрынғы көрсеткіштен 17,6%-ға жоғары.
«Жалпы алғанда, Қазақстан экспорты тұрақты және жыл сайын өсіп келеді. Қазір экспорт пен сауда балансы, оның ішінде мұнай бағасының жоғары болуына байланысты, өсудің жаңа траекториясына шықты. Экономика үшін бұл шетел валютасының неғұрлым көп түсуін және теңге бағамының тұрақтылығын сақтай отырып, импорт тұтынуын арттыру мүмкіндігін білдіреді», — дейді Freedom Finance Global сарапшысы Данияр Оразбаев.
Оң динамика экспорттың жалпы көлемінен ғана емес, жеткізілімдердің географиясынан да байқалады. Қазақстандық компаниялар бірқатар ірі әрі перспективалы нарықтардағы үлесін арттырып келеді.
Әсіресе Түркияға экспорт айтарлықтай өскен. Қаңтар–маусым айларында бұл елге экспорт көлемі екі есеге артып, $950 млн-нан $1,91 млрд-қа жетті. Осы бағыттағы қосымша экспорттық түсім шамамен $960 млн болды.
Ұлыбританияға экспорт 2,7 есеге өсіп, $671,8 млн-ға жетті. Қытайға экспорт 12,1%-ға артып, $3,67 млрд болды.
Өсім Өзбекстан, Франция, Ауғанстан және Гонконг нарықтарында да тіркелді. Бұл қазақстандық бизнестің халықаралық нарықтардағы мүмкіндіктерін кеңейтіп, экспорт бағыттарын әртараптандырып келе жатқанын көрсетеді.
Соңғы жеті жылдағы динамика да назар аударарлық. 2019 жылдың қаңтар–маусым айларында шикізаттық емес және өңделген тауарлардың сауда айналымы $23,6 млрд, ал экспорт көлемі $7,72 млрд болған.
2026 жылдың қаңтар–маусым айларында бұл көрсеткіштер тиісінше $43,9 млрд және $15,2 млрд-қа жетті. Осылайша, жеті жыл ішінде тауар айналымы шамамен 1,9 есеге өсті, ал экспорт көлемі екі есеге жуық артып, шамамен 97% қосылды. Сонымен қатар $15,2 млрд көлеміндегі қазіргі экспорт көрсеткіші қарастырылып отырған кезеңдегі ең жоғары мән болып отыр.
Қазіргі таңда экспорттық тауарлар себетінің негізгі бөлігін мыс пен мыс катодтары — $2,84 млрд, уран — $1,51 млрд, ферроқорытпалар — $1,1 млрд және күміс — $781,3 млн құрайды. Өңделген өнімдердің ішінде күнбағыс майы — $533 млн және жануарларға арналған азық өнімдері — $438 млн көлемінде экспортталған.
Қысқа мерзімді перспективада экспорттың өсуі шетел валютасының ұсынысын арттырып, ұлттық валюта үшін анағұрлым тұрақты іргелі негіз қалыптастырады. Сонымен қатар шикізаттық емес экспорттың кеңеюі қазақстандық өндірушілердің ішкі нарықтан тыс жерлердегі қатысуын біртіндеп арттырып келе жатқанын көрсетеді.
Алайда ұзақ мерзімді әсері одан да маңызды. Егер экспорттың өсуі өндірістік қуаттарды кеңейту, өңдеу тереңдігін арттыру және қазақстандық компаниялардың жаңа нарықтарға шығуымен қатар жүрсе, сыртқы сауда тек валюталық түсім көзі ғана емес, экономиканы әртараптандыру факторларының біріне айналуы мүмкін.
Осы тұрғыдан алғанда маусымдағы $4,4 млрд көлеміндегі профицитті бір айдың оқшауланған нәтижесі ретінде емес, кең ауқымды үрдістің бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Соңғы жеті жылда шикізаттық емес және өңделген тауарлар экспорты екі есеге жуық өсті, ал 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында сыртқы сауданың негізгі өсімін дәл экспорт қамтамасыз етті.
