Maýsym aiy Qazaqstannyń syrtqy saýdasy úshin sońǵy onjyldyqtaǵy eń nátijeli ailardyń birine ainaldy. Saýda balansynyń profitsiti $4,4 mlrd-qa jetip, mamyr aiyndaǵy kórsetkishten tórt esege jýyq ósti. Buǵan eksport kóleminiń, sonyń ishinde shikizattyq emes jáne óńdelgen taýarlar eksportynyń artýy negizgi sebep boldy. Sarapshylardyń pikirinshe, mundai dinamika elge valiýtalyq túsimniń ulǵaiýyna yqpal etip, teńgege qosymsha irgeli qoldaý qalyptastyrady.
Maýsym aiynda Qazaqstan $9,8 mlrd-tyń taýaryn eksporttady. Mamyrda bul kórsetkish $6,1 mlrd bolǵan. Al import salystyrmaly túrde az ósip, $5,1 mlrd-tan $5,4 mlrd-qa jetti. Nátijesinde syrtqy saýdanyń oń saldosy $4,4 mlrd boldy. Mamyrda bul kórsetkish shamamen $1 mlrd edi.
Saýda balansynyń profitsiti eldiń syrtqy naryqtarǵa satatyn taýarlarynyń quny importtalatyn ónimderdiń qunynan asyp ketkenin bildiredi. Qazaqstan úshin bul kórsetkishtiń mańyzy erekshe.
«Qazaqstan úshin bul asa mańyzdy kórsetkish, óitkeni syrtqy saýda elge shetel valiýtasynyń túsýiniń negizgi kózderiniń biri bolyp qala beredi. Turaqty profitsit tólem balansyn, halyqaralyq rezervterdi qoldaidy jáne jalpy alǵanda teńge úshin anaǵurlym qolaily jaǵdai qalyptastyrady», — deidi Qazaqstan Qarjygerler qaýymdastyǵynyń bas sarapshysy Ramazan Dosov.
Sarapshylardyń baǵalaýynsha, maýsymdaǵy nátije keminde sońǵy on jyldaǵy eń joǵary ailyq profitsit boldy. Buǵan deiingi rekord 2022 jyly tirkelip, $3,7 mlrd-ty quraǵan. Osylaisha, qazirgi kórsetkish burynǵy maksimýmnan shamamen 20%-ǵa joǵary.
Eń mańyzdysy — profitsittiń ósýi importtyń kúrt qysqarýy esebinen emes, eksporttyń aitarlyqtai artýy nátijesinde boldy. Bul elge túsetin valiýtalyq túsim kóleminiń ulǵaiý múmkindigin bildiredi.
Bul úrdis birinshi jartyjyldyqtyń qorytyndysynan da baiqalady. Qańtar–maýsym ailarynda Qazaqstannyń saýda balansynyń profitsiti $8,9 mlrd-qa jetti. Bir jyl buryn bul kórsetkish $7,3 mlrd bolǵan. Ósim 21,5%-dy qurady. Aita keteiik, $8,9 mlrd — Ulttyq bank buǵan deiin 2026 jyldyń tolyq qorytyndysy boiynsha boljanǵan saýda balansynyń profitsiti retinde kórsetken kólem.
Valiýta naryǵy úshin bul qolaily irgeli faktor qalyptastyrady: importtyń salystyrmaly túrde baiaý ósýi jaǵdaiynda eksporttyq túsim neǵurlym joǵary bolǵan saiyn, naryqtaǵy shetel valiýtasynyń usynysy da arta túsedi.
«Ekonomika úshin bul — jetkilikti túrde oń signal. Eksporttyń joǵarylaýy valiýtalyq túsim usynysyn arttyrsa, importtyń salystyrmaly túrde qalypty ósýi shetel valiýtasyna degen qarsy suranysty shekteidi. Jalpy alǵanda, bul teńgege degen irgeli qoldaýdy kúsheitedi», — deidi Ramazan Dosov.
Sonymen birge sarapshy ai saiynǵy profitsit pen ulttyq valiýta baǵamynyń dinamikasyn tikelei bailanystyrýǵa bolmaitynyn atap ótti. Teńge baǵamyna kapital qozǵalysy, Ulttyq banktiń operatsiialary, biýdjet aǵyndary, maýsymdyq faktorlar, iri naryq qatysýshylarynyń mámileleri, munai baǵasy, valiýta baǵamyna qatysty kútýler jáne álemdik qarjy naryqtaryndaǵy jaǵdai qatar áser etedi.
Syrtqy saýda qurylymyndaǵy ózgerister de nazar aýdarýǵa turarlyq. Saýda jáne integratsiia ministrliginiń málimetinshe, Qazaqstannyń álemniń barlyq elderimen shikizattyq emes taýarlar saýdasynyń ainalymy 2026 jyldyń qańtar–maýsym ailarynda $43,9 mlrd-qa jetti. Bul ótken jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda 7,6%-ǵa nemese $3,1 mlrd-qa kóp.
Bul rette eksport importqa qaraǵanda áldeqaida jyldam ósken. Alǵashqy alty aida qazaqstandyq kásiporyndar syrtqy naryqtarǵa $15,2 mlrd-tyń óńdelgen taýaryn jetkizdi. Bul bir jyl burynǵy kórsetkishten 17,6%-ǵa joǵary.
«Jalpy alǵanda, Qazaqstan eksporty turaqty jáne jyl saiyn ósip keledi. Qazir eksport pen saýda balansy, onyń ishinde munai baǵasynyń joǵary bolýyna bailanysty, ósýdiń jańa traektoriiasyna shyqty. Ekonomika úshin bul shetel valiýtasynyń neǵurlym kóp túsýin jáne teńge baǵamynyń turaqtylyǵyn saqtai otyryp, import tutynýyn arttyrý múmkindigin bildiredi», — deidi Freedom Finance Global sarapshysy Daniiar Orazbaev.
Oń dinamika eksporttyń jalpy kóleminen ǵana emes, jetkizilimderdiń geografiiasynan da baiqalady. Qazaqstandyq kompaniialar birqatar iri ári perspektivaly naryqtardaǵy úlesin arttyryp keledi.
Ásirese Túrkiiaǵa eksport aitarlyqtai ósken. Qańtar–maýsym ailarynda bul elge eksport kólemi eki esege artyp, $950 mln-nan $1,91 mlrd-qa jetti. Osy baǵyttaǵy qosymsha eksporttyq túsim shamamen $960 mln boldy.
Ulybritaniiaǵa eksport 2,7 esege ósip, $671,8 mln-ǵa jetti. Qytaiǵa eksport 12,1%-ǵa artyp, $3,67 mlrd boldy.
Ósim Ózbekstan, Frantsiia, Aýǵanstan jáne Gonkong naryqtarynda da tirkeldi. Bul qazaqstandyq biznestiń halyqaralyq naryqtardaǵy múmkindikterin keńeitip, eksport baǵyttaryn ártaraptandyryp kele jatqanyn kórsetedi.
Sońǵy jeti jyldaǵy dinamika da nazar aýdararlyq. 2019 jyldyń qańtar–maýsym ailarynda shikizattyq emes jáne óńdelgen taýarlardyń saýda ainalymy $23,6 mlrd, al eksport kólemi $7,72 mlrd bolǵan.
2026 jyldyń qańtar–maýsym ailarynda bul kórsetkishter tiisinshe $43,9 mlrd jáne $15,2 mlrd-qa jetti. Osylaisha, jeti jyl ishinde taýar ainalymy shamamen 1,9 esege ósti, al eksport kólemi eki esege jýyq artyp, shamamen 97% qosyldy. Sonymen qatar $15,2 mlrd kólemindegi qazirgi eksport kórsetkishi qarastyrylyp otyrǵan kezeńdegi eń joǵary mán bolyp otyr.
Qazirgi tańda eksporttyq taýarlar sebetiniń negizgi bóligin mys pen mys katodtary — $2,84 mlrd, ýran — $1,51 mlrd, ferroqorytpalar — $1,1 mlrd jáne kúmis — $781,3 mln quraidy. Óńdelgen ónimderdiń ishinde kúnbaǵys maiy — $533 mln jáne janýarlarǵa arnalǵan azyq ónimderi — $438 mln kóleminde eksporttalǵan.
Qysqa merzimdi perspektivada eksporttyń ósýi shetel valiýtasynyń usynysyn arttyryp, ulttyq valiýta úshin anaǵurlym turaqty irgeli negiz qalyptastyrady. Sonymen qatar shikizattyq emes eksporttyń keńeiýi qazaqstandyq óndirýshilerdiń ishki naryqtan tys jerlerdegi qatysýyn birtindep arttyryp kele jatqanyn kórsetedi.
Alaida uzaq merzimdi áseri odan da mańyzdy. Eger eksporttyń ósýi óndiristik qýattardy keńeitý, óńdeý tereńdigin arttyrý jáne qazaqstandyq kompaniialardyń jańa naryqtarǵa shyǵýymen qatar júrse, syrtqy saýda tek valiýtalyq túsim kózi ǵana emes, ekonomikany ártaraptandyrý faktorlarynyń birine ainalýy múmkin.
Osy turǵydan alǵanda maýsymdaǵy $4,4 mlrd kólemindegi profitsitti bir aidyń oqshaýlanǵan nátijesi retinde emes, keń aýqymdy úrdistiń bir bóligi retinde qarastyrýǵa bolady. Sońǵy jeti jylda shikizattyq emes jáne óńdelgen taýarlar eksporty eki esege jýyq ósti, al 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda syrtqy saýdanyń negizgi ósimin dál eksport qamtamasyz etti.
