Мыз концентраттарын өңдеу тарифін анықтаудың жаңа Әдістемесін талқылау кен өндірушілер мен металлургиялық кәсіпорындар арасындағы қызу айтысқа айналды. Facebook желісіндегі парақшасында өз талдауын жариялаған белгілі қазақстандық сарапшы Айбар Олжаевтың бағалауынша, шикізат өндірушілер шығындардың өсуінен қауіптенеді, ал өңдеуші тарап зауыттарды модернизациялауды қаржыландыру қажеттілігін алға тартады. Текетірестің басты түйіні — отандық мыс өнеркәсібін ұзақ мерзімді дамытудың тиімді моделін таңдау, деп хабарлайды Ult.kz.
Мөлшері мол шикізат базасына ие бола отырып, республика жыл сайын мыс концентратының ірі көлемін сыртқа экспорттайды, ал отандық өңдеу инфрақұрылымы бұл қарқыннан артта қалып келеді. Тәуелсіздік жылдарында елде заманауи кеніштер мен байыту фабрикалары белсенді іске қосылғанымен, соған сай ауқымды жаңа мыс балқыту қуаттары дерлік салынған жоқ. Мұндай өндірістік құрылымды өзгерту қажеттілігін Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бірнеше рет атап өткен еді. 2026 жылдың ақпан айында Президент бастапқы өңдеуден өткен шикізатты экспорттап, жоғары өңделген тауарларды кейін қайта импорттау тәжірибесі тоқтатылуы тиіс екенін, ал өңдеу өнеркәсібін қолдау басты басымдыққа айналуы қажеттігін нақтылап айтты.
Жаһандық нарық концентраттың бағасын белгілей алады, бірақ ол Қазақстанның өнеркәсіптік даму міндеттерін шешіп бермейді, деп атап өтеді сарапшы.
«Егер ел ішінде шикізатты қайта өңдеу экономикалық тұрғыдан тиімсіз болса, концентрат қалыптасқан, ірі әрі б бәсекеге қабілетті қуаттары бар шетелге кетеді. Жекелеген компания үшін бұл тиімді шешім болуы мүмкін. Ал мемлекет үшін нәтижесі өзгеше: шикізатпен бірге ел шегінен тыс жерге келесі өндірістік қайта өңдеу кезеңі — яғни инвестицияның, жұмыс орындарының, салық базасы мен технологиялық құзыреттердің бір бөлігі де ығысады», — деп жазады Айбар Олжаев.
Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің міндеті — өндірушілер мен өңдеушілер арасында әкімшілік жолмен «жеңімпазды» таңдау емес, түсінікті де тең ойын ережелерін құру. Бірыңғай Әдістеме өндірістің бәсекеге қабілеттілігін сақтай отырып, ішкі өңдеуді дамытуға экономикалық ынталандыру беретін ашық жағдайларды қалыптастыруға бағытталған.
Пікірталастың негізгі түйіні — тарифтік ставкада инвестицияларды ескеру мүмкіндігі. Металлургия зауытын ондаған жылдар бойы тек ағымдағы операциялық қызметтен түсетін қаражат есебінен жаңарту мүмкін емес. Жабдықтарды реконструкциялау, экологиялық модернизация және энергия тиімділігін арттыру капиталды талап етеді. Бұл факторды ескермеу қолданыстағы өңдеу қуаттарынан айырылу тәуекеліне әкеледі — төмен әлемдік TC/RC ставкалары аясында зауыттарды жабу немесе консервациялау тенденциясы Жапониядағы, Филиппиндегі және Намибиядағы кәсіпорындарға әсер етіп үлгерді.
Әлемдік конъюнктура да қосымша қысым түсіруде. Халықаралық энергетикалық агенттіктің мәліметінше, 2005 жылдан бері жаһандық мыс балқыту қуаттары өсімінің 90%-дан астамы Қытайға тиесілі болды, нәтижесінде бұл елдің үлесі әлемдік көлемнің жартысына жетті. Мемлекеттік қолдау мен ауқым эффектісі есебінен ҚХР-дың үстемдік етуі концентрат үшін бәсекелестікті кескілестіріп, әлемдік тарифтерді төмендетті. Ал бұл көрсеткіштер қазақстандық зауыттардың электр энергиясына, жөндеуге және еңбекақыға жұмсайтын нақты шығындарын әрдайым толық көрсете бермейді.
Айбар Олжаев жүйелі шешімсіз ел жоспарланған өнеркәсіптік реформаларды жүзеге асыра алмайтынын былайша түйіндейді:
«Өңдеу экономикасын модернизациямен және жаңа қуаттарды құрумен байланыстыратын түсінікті механизм болмаса, жоғары қайта өңдеу кезеңдеріне бет бұру курсы жай декларация күйінде қалу қаупі бар. Мекемелер мен кәсіпорындар үшін өңдеудің келесі кезеңіне инвестиция салуды ел ішінде экономикалық тұрғыдан мүмкін ететін ережелер қалыптасқанда ғана қуатты өнеркәсіптік саясат басталады».
