مىز كونتسەنتراتتارىن ٶڭدەۋ تاريفٸن انىقتاۋدىڭ جاڭا ەدٸستەمەسٸن تالقىلاۋ كەن ٶندٸرۋشٸلەر مەن مەتاللۋرگييالىق كەسٸپورىندار اراسىنداعى قىزۋ ايتىسقا اينالدى. Facebook جەلٸسٸندەگٸ پاراقشاسىندا ٶز تالداۋىن جارييالاعان بەلگٸلٸ قازاقستاندىق ساراپشى ايبار ولجاەۆتىڭ باعالاۋىنشا, شيكٸزات ٶندٸرۋشٸلەر شىعىنداردىڭ ٶسۋٸنەن قاۋٸپتەنەدٸ, ال ٶڭدەۋشٸ تاراپ زاۋىتتاردى مودەرنيزاتسييالاۋدى قارجىلاندىرۋ قاجەتتٸلٸگٸن العا تارتادى. تەكەتٸرەستٸڭ باستى تٷيٸنٸ — وتاندىق مىس ٶنەركەسٸبٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ دامىتۋدىڭ تيٸمدٸ مودەلٸن تاڭداۋ, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
مٶلشەرٸ مول شيكٸزات بازاسىنا يە بولا وتىرىپ, رەسپۋبليكا جىل سايىن مىس كونتسەنتراتىنىڭ ٸرٸ كٶلەمٸن سىرتقا ەكسپورتتايدى, ال وتاندىق ٶڭدەۋ ينفراقۇرىلىمى بۇل قارقىننان ارتتا قالىپ كەلەدٸ. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ەلدە زاماناۋي كەنٸشتەر مەن بايىتۋ فابريكالارى بەلسەندٸ ٸسكە قوسىلعانىمەن, سوعان ساي اۋقىمدى جاڭا مىس بالقىتۋ قۋاتتارى دەرلٸك سالىنعان جوق. مۇنداي ٶندٸرٸستٸك قۇرىلىمدى ٶزگەرتۋ قاجەتتٸلٸگٸن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بٸرنەشە رەت اتاپ ٶتكەن ەدٸ. 2026 جىلدىڭ اقپان ايىندا پرەزيدەنت باستاپقى ٶڭدەۋدەن ٶتكەن شيكٸزاتتى ەكسپورتتاپ, جوعارى ٶڭدەلگەن تاۋارلاردى كەيٸن قايتا يمپورتتاۋ تەجٸريبەسٸ توقتاتىلۋى تيٸس ەكەنٸن, ال ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن قولداۋ باستى باسىمدىققا اينالۋى قاجەتتٸگٸن ناقتىلاپ ايتتى.
جاھاندىق نارىق كونتسەنتراتتىڭ باعاسىن بەلگٸلەي الادى, بٸراق ول قازاقستاننىڭ ٶنەركەسٸپتٸك دامۋ مٸندەتتەرٸن شەشٸپ بەرمەيدٸ, دەپ اتاپ ٶتەدٸ ساراپشى.
«ەگەر ەل ٸشٸندە شيكٸزاتتى قايتا ٶڭدەۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيٸمسٸز بولسا, كونتسەنترات قالىپتاسقان, ٸرٸ ەرٸ ب بەسەكەگە قابٸلەتتٸ قۋاتتارى بار شەتەلگە كەتەدٸ. جەكەلەگەن كومپانييا ٷشٸن بۇل تيٸمدٸ شەشٸم بولۋى مٷمكٸن. ال مەملەكەت ٷشٸن نەتيجەسٸ ٶزگەشە: شيكٸزاتپەن بٸرگە ەل شەگٸنەن تىس جەرگە كەلەسٸ ٶندٸرٸستٸك قايتا ٶڭدەۋ كەزەڭٸ — ياعني ينۆەستيتسييانىڭ, جۇمىس ورىندارىنىڭ, سالىق بازاسى مەن تەحنولوگييالىق قۇزىرەتتەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ دە ىعىسادى», — دەپ جازادى ايبار ولجاەۆ.
ٶنەركەسٸپ جەنە قۇرىلىس مينيسترلٸگٸنٸڭ مٸندەتٸ — ٶندٸرۋشٸلەر مەن ٶڭدەۋشٸلەر اراسىندا ەكٸمشٸلٸك جولمەن «جەڭٸمپازدى» تاڭداۋ ەمەس, تٷسٸنٸكتٸ دە تەڭ ويىن ەرەجەلەرٸن قۇرۋ. بٸرىڭعاي ەدٸستەمە ٶندٸرٸستٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ساقتاي وتىرىپ, ٸشكٸ ٶڭدەۋدٸ دامىتۋعا ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ بەرەتٸن اشىق جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
پٸكٸرتالاستىڭ نەگٸزگٸ تٷيٸنٸ — تاريفتٸك ستاۆكادا ينۆەستيتسييالاردى ەسكەرۋ مٷمكٸندٸگٸ. مەتاللۋرگييا زاۋىتىن ونداعان جىلدار بويى تەك اعىمداعى وپەراتسييالىق قىزمەتتەن تٷسەتٸن قاراجات ەسەبٸنەن جاڭارتۋ مٷمكٸن ەمەس. جابدىقتاردى رەكونسترۋكتسييالاۋ, ەكولوگييالىق مودەرنيزاتسييا جەنە ەنەرگييا تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ كاپيتالدى تالاپ ەتەدٸ. بۇل فاكتوردى ەسكەرمەۋ قولدانىستاعى ٶڭدەۋ قۋاتتارىنان ايىرىلۋ تەۋەكەلٸنە ەكەلەدٸ — تٶمەن ەلەمدٸك TC/RC ستاۆكالارى اياسىندا زاۋىتتاردى جابۋ نەمەسە كونسەرۆاتسييالاۋ تەندەنتسيياسى جاپونيياداعى, فيليپپيندەگٸ جەنە ناميبيياداعى كەسٸپورىندارعا ەسەر ەتٸپ ٷلگەردٸ.
ەلەمدٸك كونيۋنكتۋرا دا قوسىمشا قىسىم تٷسٸرۋدە. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتٸكتٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 2005 جىلدان بەرٸ جاھاندىق مىس بالقىتۋ قۋاتتارى ٶسٸمٸنٸڭ 90%-دان استامى قىتايعا تيەسٸلٸ بولدى, نەتيجەسٸندە بۇل ەلدٸڭ ٷلەسٸ ەلەمدٸك كٶلەمنٸڭ جارتىسىنا جەتتٸ. مەملەكەتتٸك قولداۋ مەن اۋقىم ەففەكتٸسٸ ەسەبٸنەن قحر-دىڭ ٷستەمدٸك ەتۋٸ كونتسەنترات ٷشٸن بەسەكەلەستٸكتٸ كەسكٸلەستٸرٸپ, ەلەمدٸك تاريفتەردٸ تٶمەندەتتٸ. ال بۇل كٶرسەتكٸشتەر قازاقستاندىق زاۋىتتاردىڭ ەلەكتر ەنەرگيياسىنا, جٶندەۋگە جەنە ەڭبەكاقىعا جۇمسايتىن ناقتى شىعىندارىن ەردايىم تولىق كٶرسەتە بەرمەيدٸ.
ايبار ولجاەۆ جٷيەلٸ شەشٸمسٸز ەل جوسپارلانعان ٶنەركەسٸپتٸك رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرا المايتىنىن بىلايشا تٷيٸندەيدٸ:
«ٶڭدەۋ ەكونوميكاسىن مودەرنيزاتسييامەن جەنە جاڭا قۋاتتاردى قۇرۋمەن بايلانىستىراتىن تٷسٸنٸكتٸ مەحانيزم بولماسا, جوعارى قايتا ٶڭدەۋ كەزەڭدەرٸنە بەت بۇرۋ كۋرسى جاي دەكلاراتسييا كٷيٸندە قالۋ قاۋپٸ بار. مەكەمەلەر مەن كەسٸپورىندار ٷشٸن ٶڭدەۋدٸڭ كەلەسٸ كەزەڭٸنە ينۆەستيتسييا سالۋدى ەل ٸشٸندە ەكونوميكالىق تۇرعىدان مٷمكٸن ەتەتٸن ەرەجەلەر قالىپتاسقاندا عانا قۋاتتى ٶنەركەسٸپتٸك ساياسات باستالادى».
