Қазақстанда ғылыми жұмыстарды «кілтпен тапсыру» қызметтерінің жарнамасына қатысты қоғамда қызу пікірталас басталды. Сарапшылардың айтуынша, Scopus және КОКНВО (бұрынғы ККСОН) базаларына арналған ғылыми мақалаларды сату академиялық адалдық қағидаттарына қайшы келеді және жарияланған еңбектердің кері қайтарылуына (ретракция) әрі ғылыми беделден айырылуға әкелуі мүмкін, деп хабарлайды Ult.kz NewTimes.kz сайтына сілтеме жасап.
Бұл жарияланымға қазақстандық зерттеуші Амина Амутова (dr_amutova) назар аударды. Оның айтуынша, тапсырыспен ғылыми жұмыс жазу қызметтері академиялық этикаға қайшы келеді. Сондай-ақ мұндай қызметті ұсынып отырған адамның жеткілікті ғылыми тәжірибесі мен жетістігі жоқ екенін айтты.
Амутованың сөзінше, физика саласы бойынша көмек ұсынған жарнама авторының жеке ғылыми жарияланымы жоқ әрі ол әлі PhD диссертациясын да қорғамаған.
«Бұл “сарапшының” өзінде бірде-бір ғылыми жарияланым жоқ, тіпті PhD диссертациясын да әлі қорғаған емес. Яғни өзі бұл саланы толық меңгермей тұрып-ақ өзгелерге ғылыми жұмыс жазып беретін “фабрика” ашқан. Тапсырыспен мақала мен диссертация сату – ғылыми этиканы өрескел бұзу. Мен ғылыми кеңес беруді немесе мақала жазуды үйрететін курстарды қолдаймын. Бірақ басқаларға үйрету үшін адамның өз тәжірибесі, жарияланған еңбектері және қалыптасқан сарапшы мәртебесі болуы керек», – деп жазды ол.
Амутова мұндай қызметтерге сұраныстың жоғары екенін де атап өтті. Оның айтуынша, жарнама жарияланған жазба шамамен 16 мың қаралым жинаған. Сонымен қатар қолданушылар оны белсенді түрде бөлісіп, сақтап алған.
Зерттеушінің пікірінше, мұндай нарықтың қалыптасуына ғылыми қызметті бағалау жүйесі әсер еткен. Оның айтуынша, диссертация қорғау және аттестациядан өту үшін ғылыми мақалаларды міндетті түрде жариялау талабы кейбір жас ғалымдарды формалды талаптарды тезірек орындаудың жолын іздеуге мәжбүрлейді.
Сонымен бірге ол ғылыми жұмысты сатып алудың салдары ауыр болуы мүмкін екенін ескертті. Егер ғылыми журнал плагиат, деректерді қолдан жасау немесе өзге де заңбұзушылықтарды анықтаса, мақала кері қайтарылып, автор ғылыми беделінен айырылуы мүмкін.
«Ерте ме, кеш пе бұл алдау әшкере болады. Масқара болып, дәл сіздің мақалаңыз кері қайтарылады. Беделінен де сіз айырыласыз. Ал сізден жарты миллион теңге алып қойған белгісіз “көмекші” еш жауапкершілік көтермейді, тіпті араларыңызда келісімшарт болса да», – деді зерттеуші.
Ол сондай-ақ диссертация қорғау кезінде адамның өз білімінің жоқтығы бірден байқалатынын айтты.
Желі қолданушылары да ғылыми жұмыстарды сатуды академиялық адалдыққа қауіп төндіретін құбылыс ретінде бағалады.
«Неткен сұмдық! Ұят та жоқ екен. Менің Қазақстанда диссертация қорғамауыма себептердің бірі осы болды. Ғылыми дәрежемнің осындай жағдайлармен байланыстырылғанын қаламадым», – деп жазды PhD докторы dr_khegay.
Кейбір пікір қалдырушылар жарнама авторы ұсынған келісімшарттың да тиімділігіне күмән келтірді. Олардың пікірінше, тапсырыс беруші алданып қалған жағдайда өз құқығын қорғауы қиын болады, өйткені ғылыми жұмысты сатып алудың өзі академиялық этика талаптарына қайшы.
