Орта ғасырлардағы оба індеті адамзат тарихындағы ең жойқын апаттардың бірі саналады. XIV ғасырда Еуропаны жайлаған «Қара өлім» бірнеше жылдың ішінде ондаған миллион адамның өмірін қиды. Сол кезеңнен қалған ең есте қаларлық бейнелердің бірі – ұзын қара шапан киіп, бетіне құстың тұмсығына ұқсайтын маска таққан оба дәрігерлері. Көпшілік бұл киімді үрейлі сән немесе ырым деп ойлағанымен, шын мәнінде оның сол дәуірдің медициналық түсінігіне негізделген өзіндік мақсаты болған, деп хабарлайды ult.kz.
Қара өлім Еуропаны қалай жайлады?
1347–1353 жылдары таралған оба індеті Еуропа халқының шамамен үштен бірін қырып кетті. Кейбір зерттеулерге сәйкес, індеттен 25–50 миллионға дейін адам көз жұмған. Ол сауда кемелерімен бірге Азиядан келген егеуқұйрықтар мен олардың бүргелері арқылы тараған деп есептеледі.
Алайда сол кезеңде адамдар бактериялар мен вирустардың бар екенін білмеген. Сондықтан дәрігерлер аурудың себебін басқа факторлардан іздеді.
Дәрігерлер ауру «улы ауадан» жұғады деп сенді
XVII ғасырға дейін медицинада миазма теориясы кең тараған болатын. Бұл теория бойынша аурулар батпақтан, шіріген мәйіттерден немесе лас көшелерден шығатын жағымсыз иісті ауаның әсерінен пайда болады деп есептелді.
Сол себепті дәрігерлер улы ауаны жұтып қоймау үшін ерекше қорғаныс киімдерін қолданды.
Құс тұмсығы не үшін қажет болды?
Оба дәрігерлерінің маскасындағы ұзын тұмсықтың ұзындығы шамамен 15–20 сантиметрге жететін.
Оның ішіне түрлі хош иісті және дәрілік өсімдіктер салынатын. Олардың қатарында:
жалбыз;
розмарин;
лаванда;
арша;
қалампыр;
мирра;
кептірілген гүлдер;
камфора;
сірке суына малынған мата.
Дәрігерлер осы өсімдіктер улы ауаны тазартып, аурудан қорғайды деп сенді. Тұмсық бір жағынан қарапайым сүзгі қызметін атқарды.
Маскадан бөлек тағы қандай қорғаныс құралдары болды?
Оба дәрігерінің киімі толықтай қорғанысқа арналған еді. Оның құрамына:
балауыз жағылған ұзын былғары немесе кенеп шапан;
қолғап;
биік етік;
кең жиекті қалпақ;
шыны көзілдірік орнатылған маска кірді.
Кейбір дәрігерлер қолдарына ұзын таяқ ұстап жүрген. Ол науқастарды ұстамай-ақ тексеруге, адамдарды арақашықтықта ұстауға немесе киім-кешекті қозғауға пайдаланылған.
Бұл киім шынымен қорғай алды ма?
Қазіргі ғылым тұрғысынан қарағанда, тұмсықтағы шөптер оба бактериясын жоя алмады.
Дегенмен толық жабық киім белгілі бір деңгейде пайдалы болған болуы мүмкін. Себебі ол бүргелердің дәрігердің денесіне тікелей түсуін азайтты, сондай-ақ науқастармен жанасуды шектеді. Бірақ ол індеттен толық қорғайтын құрал болған жоқ.
Бұл ерекше киімді кім ойлап тапты?
Құс тұмсықты масканың ең танымал үлгісін XVII ғасырда Франция королі Людовик XIII-тің дәрігері Шарль де Лорм жасаған деп саналады.
Ол дәрігерлерге басынан аяғына дейін денені жауып тұратын арнайы костюм киюді ұсынды. Бұл киім кейін бүкіл Еуропада оба дәрігерлерінің символына айналды.
Неліктен құстың бейнесі таңдалды?
Зерттеушілер бұл сұраққа нақты жауап бере алмайды. Бірақ бірнеше болжам бар.
Бірінші нұсқа бойынша, ұзын тұмсықтың ішіне көбірек хош иісті шөп салуға мүмкіндік болған.
Екінші болжам бойынша, құс бейнесі өлім мен аурудың символы ретінде қабылданған.
Үшінші пікірге сәйкес, мұндай пішін дәрігердің бетін науқастан мүмкіндігінше алыс ұстауға көмектескен.
Құс тұмсықты маска бүгін неге танымал?
Қазіргі кезде оба дәрігерінің маскасы медицинадан гөрі мәдениет пен өнердің белгісіне айналды. Ол:
фильмдерде;
компьютерлік ойындарда;
қорқынышты әдебиетте;
Венеция карнавалында;
түрлі көрмелерде жиі кездеседі.
Көпшілік үшін бұл маска адамзат тарихындағы ең қауіпті індеттердің бірін еске салатын символ ретінде сақталып қалды.
Оба дәрігерлерінің құс тұмсығына ұқсайтын маскасы бүгінгі көзқараспен қарағанда оғаш көрінуі мүмкін. Алайда ол өз дәуіріндегі ғылыми түсінікке сүйеніп жасалған қорғаныс құралы еді. Дәрігерлер аурудың микробтардан емес, улы ауадан тарайтынына сенгендіктен, тұмсықтың ішіне хош иісті шөптер мен дәрілік өсімдіктер толтырды. Бұл әдіс індетті тоқтата алмағанымен, медицина тарихында ерекше із қалдырды және бүгінде ортағасырлық обаның ең танымал символдарының біріне айналған.
