ورتا عاسىرلارداعى وبا ٸندەتٸ ادامزات تاريحىنداعى ەڭ جويقىن اپاتتاردىڭ بٸرٸ سانالادى. XIV عاسىردا ەۋروپانى جايلاعان «قارا ٶلٸم» بٸرنەشە جىلدىڭ ٸشٸندە ونداعان ميلليون ادامنىڭ ٶمٸرٸن قيدى. سول كەزەڭنەن قالعان ەڭ ەستە قالارلىق بەينەلەردٸڭ بٸرٸ – ۇزىن قارا شاپان كيٸپ, بەتٸنە قۇستىڭ تۇمسىعىنا ۇقسايتىن ماسكا تاققان وبا دەرٸگەرلەرٸ. كٶپشٸلٸك بۇل كيٸمدٸ ٷرەيلٸ سەن نەمەسە ىرىم دەپ ويلاعانىمەن, شىن مەنٸندە ونىڭ سول دەۋٸردٸڭ مەديتسينالىق تٷسٸنٸگٸنە نەگٸزدەلگەن ٶزٸندٸك ماقساتى بولعان, دەپ حابارلايدى ult.kz.
قارا ٶلٸم ەۋروپانى قالاي جايلادى?
1347–1353 جىلدارى تارالعان وبا ٸندەتٸ ەۋروپا حالقىنىڭ شامامەن ٷشتەن بٸرٸن قىرىپ كەتتٸ. كەيبٸر زەرتتەۋلەرگە سەيكەس, ٸندەتتەن 25–50 ميلليونعا دەيٸن ادام كٶز جۇمعان. ول ساۋدا كەمەلەرٸمەن بٸرگە ازييادان كەلگەن ەگەۋقۇيرىقتار مەن ولاردىڭ بٷرگەلەرٸ ارقىلى تاراعان دەپ ەسەپتەلەدٸ.
الايدا سول كەزەڭدە ادامدار باكتەرييالار مەن ۆيرۋستاردىڭ بار ەكەنٸن بٸلمەگەن. سوندىقتان دەرٸگەرلەر اۋرۋدىڭ سەبەبٸن باسقا فاكتورلاردان ٸزدەدٸ.
دەرٸگەرلەر اۋرۋ «ۋلى اۋادان» جۇعادى دەپ سەندٸ
XVII عاسىرعا دەيٸن مەديتسينادا ميازما تەوريياسى كەڭ تاراعان بولاتىن. بۇل تەورييا بويىنشا اۋرۋلار باتپاقتان, شٸرٸگەن مەيٸتتەردەن نەمەسە لاس كٶشەلەردەن شىعاتىن جاعىمسىز يٸستٸ اۋانىڭ ەسەرٸنەن پايدا بولادى دەپ ەسەپتەلدٸ.
سول سەبەپتٸ دەرٸگەرلەر ۋلى اۋانى جۇتىپ قويماۋ ٷشٸن ەرەكشە قورعانىس كيٸمدەرٸن قولداندى.
قۇس تۇمسىعى نە ٷشٸن قاجەت بولدى?
وبا دەرٸگەرلەرٸنٸڭ ماسكاسىنداعى ۇزىن تۇمسىقتىڭ ۇزىندىعى شامامەن 15–20 سانتيمەترگە جەتەتٸن.
ونىڭ ٸشٸنە تٷرلٸ حوش يٸستٸ جەنە دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەر سالىناتىن. ولاردىڭ قاتارىندا:
جالبىز;
روزمارين;
لاۆاندا;
ارشا;
قالامپىر;
ميررا;
كەپتٸرٸلگەن گٷلدەر;
كامفورا;
سٸركە سۋىنا مالىنعان ماتا.
دەرٸگەرلەر وسى ٶسٸمدٸكتەر ۋلى اۋانى تازارتىپ, اۋرۋدان قورعايدى دەپ سەندٸ. تۇمسىق بٸر جاعىنان قاراپايىم سٷزگٸ قىزمەتٸن اتقاردى.
ماسكادان بٶلەك تاعى قانداي قورعانىس قۇرالدارى بولدى?
وبا دەرٸگەرٸنٸڭ كيٸمٸ تولىقتاي قورعانىسقا ارنالعان ەدٸ. ونىڭ قۇرامىنا:
بالاۋىز جاعىلعان ۇزىن بىلعارى نەمەسە كەنەپ شاپان;
قولعاپ;
بيٸك ەتٸك;
كەڭ جيەكتٸ قالپاق;
شىنى كٶزٸلدٸرٸك ورناتىلعان ماسكا كٸردٸ.
كەيبٸر دەرٸگەرلەر قولدارىنا ۇزىن تاياق ۇستاپ جٷرگەن. ول ناۋقاستاردى ۇستاماي-اق تەكسەرۋگە, ادامداردى اراقاشىقتىقتا ۇستاۋعا نەمەسە كيٸم-كەشەكتٸ قوزعاۋعا پايدالانىلعان.
بۇل كيٸم شىنىمەن قورعاي الدى ما?
قازٸرگٸ عىلىم تۇرعىسىنان قاراعاندا, تۇمسىقتاعى شٶپتەر وبا باكتەريياسىن جويا المادى.
دەگەنمەن تولىق جابىق كيٸم بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە پايدالى بولعان بولۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ ول بٷرگەلەردٸڭ دەرٸگەردٸڭ دەنەسٸنە تٸكەلەي تٷسۋٸن ازايتتى, سونداي-اق ناۋقاستارمەن جاناسۋدى شەكتەدٸ. بٸراق ول ٸندەتتەن تولىق قورعايتىن قۇرال بولعان جوق.
بۇل ەرەكشە كيٸمدٸ كٸم ويلاپ تاپتى?
قۇس تۇمسىقتى ماسكانىڭ ەڭ تانىمال ٷلگٸسٸن XVII عاسىردا فرانتسييا كورولٸ ليۋدوۆيك XIII-تٸڭ دەرٸگەرٸ شارل دە لورم جاساعان دەپ سانالادى.
ول دەرٸگەرلەرگە باسىنان اياعىنا دەيٸن دەنەنٸ جاۋىپ تۇراتىن ارنايى كوستيۋم كييۋدٸ ۇسىندى. بۇل كيٸم كەيٸن بٷكٸل ەۋروپادا وبا دەرٸگەرلەرٸنٸڭ سيمۆولىنا اينالدى.
نەلٸكتەن قۇستىڭ بەينەسٸ تاڭدالدى?
زەرتتەۋشٸلەر بۇل سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى. بٸراق بٸرنەشە بولجام بار.
بٸرٸنشٸ نۇسقا بويىنشا, ۇزىن تۇمسىقتىڭ ٸشٸنە كٶبٸرەك حوش يٸستٸ شٶپ سالۋعا مٷمكٸندٸك بولعان.
ەكٸنشٸ بولجام بويىنشا, قۇس بەينەسٸ ٶلٸم مەن اۋرۋدىڭ سيمۆولى رەتٸندە قابىلدانعان.
ٷشٸنشٸ پٸكٸرگە سەيكەس, مۇنداي پٸشٸن دەرٸگەردٸڭ بەتٸن ناۋقاستان مٷمكٸندٸگٸنشە الىس ۇستاۋعا كٶمەكتەسكەن.
قۇس تۇمسىقتى ماسكا بٷگٸن نەگە تانىمال?
قازٸرگٸ كەزدە وبا دەرٸگەرٸنٸڭ ماسكاسى مەديتسينادان گٶرٸ مەدەنيەت پەن ٶنەردٸڭ بەلگٸسٸنە اينالدى. ول:
فيلمدەردە;
كومپيۋتەرلٸك ويىنداردا;
قورقىنىشتى ەدەبيەتتە;
ۆەنەتسييا كارناۆالىندا;
تٷرلٸ كٶرمەلەردە جيٸ كەزدەسەدٸ.
كٶپشٸلٸك ٷشٸن بۇل ماسكا ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قاۋٸپتٸ ٸندەتتەردٸڭ بٸرٸن ەسكە سالاتىن سيمۆول رەتٸندە ساقتالىپ قالدى.
وبا دەرٸگەرلەرٸنٸڭ قۇس تۇمسىعىنا ۇقسايتىن ماسكاسى بٷگٸنگٸ كٶزقاراسپەن قاراعاندا وعاش كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. الايدا ول ٶز دەۋٸرٸندەگٸ عىلىمي تٷسٸنٸككە سٷيەنٸپ جاسالعان قورعانىس قۇرالى ەدٸ. دەرٸگەرلەر اۋرۋدىڭ ميكروبتاردان ەمەس, ۋلى اۋادان تارايتىنىنا سەنگەندٸكتەن, تۇمسىقتىڭ ٸشٸنە حوش يٸستٸ شٶپتەر مەن دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەر تولتىردى. بۇل ەدٸس ٸندەتتٸ توقتاتا الماعانىمەن, مەديتسينا تاريحىندا ەرەكشە ٸز قالدىردى جەنە بٷگٸندە ورتاعاسىرلىق وبانىڭ ەڭ تانىمال سيمۆولدارىنىڭ بٸرٸنە اينالعان.
