Orta ǵasyrlardaǵy oba indeti adamzat tarihyndaǵy eń joiqyn apattardyń biri sanalady. XIV ǵasyrda Eýropany jailaǵan «Qara ólim» birneshe jyldyń ishinde ondaǵan million adamnyń ómirin qidy. Sol kezeńnen qalǵan eń este qalarlyq beinelerdiń biri – uzyn qara shapan kiip, betine qustyń tumsyǵyna uqsaityn maska taqqan oba dárigerleri. Kópshilik bul kiimdi úreili sán nemese yrym dep oilaǵanymen, shyn máninde onyń sol dáýirdiń meditsinalyq túsinigine negizdelgen ózindik maqsaty bolǵan, dep habarlaidy ult.kz.
Qara ólim Eýropany qalai jailady?
1347–1353 jyldary taralǵan oba indeti Eýropa halqynyń shamamen úshten birin qyryp ketti. Keibir zertteýlerge sáikes, indetten 25–50 millionǵa deiin adam kóz jumǵan. Ol saýda kemelerimen birge Aziiadan kelgen egeýquiryqtar men olardyń búrgeleri arqyly taraǵan dep esepteledi.
Alaida sol kezeńde adamdar bakteriialar men virýstardyń bar ekenin bilmegen. Sondyqtan dárigerler aýrýdyń sebebin basqa faktorlardan izdedi.
Dárigerler aýrý «ýly aýadan» juǵady dep sendi
XVII ǵasyrǵa deiin meditsinada miazma teoriiasy keń taraǵan bolatyn. Bul teoriia boiynsha aýrýlar batpaqtan, shirigen máiitterden nemese las kóshelerden shyǵatyn jaǵymsyz iisti aýanyń áserinen paida bolady dep esepteldi.
Sol sebepti dárigerler ýly aýany jutyp qoimaý úshin erekshe qorǵanys kiimderin qoldandy.
Qus tumsyǵy ne úshin qajet boldy?
Oba dárigerleriniń maskasyndaǵy uzyn tumsyqtyń uzyndyǵy shamamen 15–20 santimetrge jetetin.
Onyń ishine túrli hosh iisti jáne dárilik ósimdikter salynatyn. Olardyń qatarynda:
jalbyz;
rozmarin;
lavanda;
arsha;
qalampyr;
mirra;
keptirilgen gúlder;
kamfora;
sirke sýyna malynǵan mata.
Dárigerler osy ósimdikter ýly aýany tazartyp, aýrýdan qorǵaidy dep sendi. Tumsyq bir jaǵynan qarapaiym súzgi qyzmetin atqardy.
Maskadan bólek taǵy qandai qorǵanys quraldary boldy?
Oba dárigeriniń kiimi tolyqtai qorǵanysqa arnalǵan edi. Onyń quramyna:
balaýyz jaǵylǵan uzyn bylǵary nemese kenep shapan;
qolǵap;
biik etik;
keń jiekti qalpaq;
shyny kózildirik ornatylǵan maska kirdi.
Keibir dárigerler qoldaryna uzyn taiaq ustap júrgen. Ol naýqastardy ustamai-aq tekserýge, adamdardy araqashyqtyqta ustaýǵa nemese kiim-keshekti qozǵaýǵa paidalanylǵan.
Bul kiim shynymen qorǵai aldy ma?
Qazirgi ǵylym turǵysynan qaraǵanda, tumsyqtaǵy shópter oba bakteriiasyn joia almady.
Degenmen tolyq jabyq kiim belgili bir deńgeide paidaly bolǵan bolýy múmkin. Sebebi ol búrgelerdiń dárigerdiń denesine tikelei túsýin azaitty, sondai-aq naýqastarmen janasýdy shektedi. Biraq ol indetten tolyq qorǵaityn qural bolǵan joq.
Bul erekshe kiimdi kim oilap tapty?
Qus tumsyqty maskanyń eń tanymal úlgisin XVII ǵasyrda Frantsiia koroli Liýdovik XIII-tiń dárigeri Sharl de Lorm jasaǵan dep sanalady.
Ol dárigerlerge basynan aiaǵyna deiin deneni jaýyp turatyn arnaiy kostiým kiiýdi usyndy. Bul kiim keiin búkil Eýropada oba dárigerleriniń simvolyna ainaldy.
Nelikten qustyń beinesi tańdaldy?
Zertteýshiler bul suraqqa naqty jaýap bere almaidy. Biraq birneshe boljam bar.
Birinshi nusqa boiynsha, uzyn tumsyqtyń ishine kóbirek hosh iisti shóp salýǵa múmkindik bolǵan.
Ekinshi boljam boiynsha, qus beinesi ólim men aýrýdyń simvoly retinde qabyldanǵan.
Úshinshi pikirge sáikes, mundai pishin dárigerdiń betin naýqastan múmkindiginshe alys ustaýǵa kómektesken.
Qus tumsyqty maska búgin nege tanymal?
Qazirgi kezde oba dárigeriniń maskasy meditsinadan góri mádeniet pen ónerdiń belgisine ainaldy. Ol:
filmderde;
kompiýterlik oiyndarda;
qorqynyshty ádebiette;
Venetsiia karnavalynda;
túrli kórmelerde jii kezdesedi.
Kópshilik úshin bul maska adamzat tarihyndaǵy eń qaýipti indetterdiń birin eske salatyn simvol retinde saqtalyp qaldy.
Oba dárigerleriniń qus tumsyǵyna uqsaityn maskasy búgingi kózqaraspen qaraǵanda oǵash kórinýi múmkin. Alaida ol óz dáýirindegi ǵylymi túsinikke súienip jasalǵan qorǵanys quraly edi. Dárigerler aýrýdyń mikrobtardan emes, ýly aýadan taraitynyna sengendikten, tumsyqtyń ishine hosh iisti shópter men dárilik ósimdikter toltyrdy. Bul ádis indetti toqtata almaǵanymen, meditsina tarihynda erekshe iz qaldyrdy jáne búginde ortaǵasyrlyq obanyń eń tanymal simvoldarynyń birine ainalǵan.
