ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىنعان بولاتىن. «پاتريوتيزم كٸندٸك قانىڭ تامعان جەرٸڭە, ٶسكەن اۋىلىڭا, قالاڭ مەن ٶڭٸرٸڭە, ياعني تۋعان جەرٸڭە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتەن باستالادى. تۋعان جەرگە, ونىڭ مەدەنيەتٸ مەن سالت-دەستٷرلەرٸنە ايرىقشا ٸڭكەرلٸكپەن اتسالىسۋ – شىنايى پاتريوتيزمنٸڭ ماڭىزدى كٶرٸنٸستەرٸنٸڭ بٸرٸ. بۇل شىن مەنٸندەگٸ ۇلت ەتەتٸن مەدەني-گەنەتيكالىق كودىنىڭ نەگٸزٸ» – دەدٸ ەلباسى ٶز ماقالاسىندا. تۇڭعىش قازاق پارتيياسى – «الاش» پارتيياسىنگىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي وبلىستىق مەسليحات دەپۋتاتى, ٶنەر مەن مەدەنيەت جاناشىرى ورال سارتاەۆتٸڭ باستاماسىمەن «ۇلىلارعا تاعزىم – ۇرپاققا امانات» سالت اتتى ەكسپەديتسيياسى بٸر اپتا بويى باياناۋىلدى ارالاپ, ۇلى تۇلعالارعا تاعزىم ەتتٸ. وسى ۋاقىت ٸشٸندە سالت اتتى ساياحاتشىلار 550 شاقىرىمنان اسا قاشىقتىقتى جٷرٸپ ٶتتٸ. ساپار باياناۋىل اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ ورازگەلدٸ قايىرگنلدينوۆ پەن «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ باياناۋىل اۋداندىق فيليالى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى راۋان جانتەليەۆتٸڭ قولداۋىمەن جٷزەگە استى.
باياناۋىل جۇرتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ يدەياسىن قولداپ, تۋعان جەردٸڭ قادٸر قاسيەتٸن جاستارعا ۇعىندىرۋ ماقساتىن ۇستاندى. سالت اتتى ساياحاتشىلاردى سالتاناتتى تٷردە شىعارىپ سالۋ رەسٸمٸندە باياناۋىل اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ ورازگەلدٸ ەلٸعازىۇلى: «بٸز باياناۋىل جۇرتى تالاي دانالارىمىزدى دٷنيەگە ەكەلگەن قاسيەتتٸ توپىراققا تاعزىم ەتەمٸز. «نۇر وتان» پارتيياسى – «الاش» پارتيياسىنىڭ زاڭدى جالعاسى. سوندىقتان دا بابالارىمىز ارمانداعان تەۋەلسٸزدٸككە بٸز, ۇرپاقتارى, جەتٸپ وتىرمىز. باياناۋىلدىڭ ەلجاندى, اسقاق رۋحتى ازاماتتارىنىڭ باستاماسىمەنۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان وسىناۋ شارا – تۋعان جەردٸڭ قاسيەتٸن اسقاقتاتا, اسپانداتا تٷسەرٸ سٶزسٸز» – دەدٸ. باياناۋىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى مۇرات راحمەتوۆتىڭ اق باتاسىمەن جولعا شىققان ساياحاتشىلار لەكەر قاجى قۇرىمبايۇلى اۋىلىنا جول تارتتى.
ساپاردىڭ العاشقى كٷنٸندەعۇمىرىندا ەكٸ رەت باستى پارىزىن ٶتەگەن, دٷنيە-مٷلٸك, بايلىق جيماي, اقىل-پاراساتىمەن, كٶرەگەندٸلٸگٸمەن ورتاسىنا سىيلى بولعان لەكەر قاجى اتا ارۋاعىنا قۇران باعىشتادى. ودان ەرٸ جازۋشى, «الاش» پارتيياسىنىڭ مٷشەسٸ جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ اتىنداعى اۋىلدا بولدى. ساياحاتشىلار توبىن اۋدان ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى مەدەنيەت احمەتوۆ, اۋىل ەكٸمٸ رۋسلان مۇقاشەۆ جەنە اۋىل اقساقالدارى قارسى الدى. ەۋليەلٸ قىزىلتاۋ باۋىرىندا ورىن تەپكەن قاسيەتتٸ مەكەندە وبلىستىق كٶكپار تۋرنيرٸ ۇيىمداستىرىلدى. تارتىستى تۋرنيردە ماي اۋدانى «ساتى» اۋىلىنىڭ كومانداسى توپ جاردى. جەڭٸمپازداردى سالت اتتى شەرۋ مٷشەلەرٸ ماراپاتتادى. كٶكپار بەسەكەسٸندە باق سىناعان ەڭ جاس كوماندا جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ 10-11-شٸ سىنىپ وقۋشىلارىنان قۇرالعان كوماندا بولدى. وبلىس كٶلەمٸندە ولجا سالىپ جٷرگەن سايىپقىران پالۋاندارمەن يىق تٸرەستٸرە ٶنەر كٶرسەتكەن جاستار كٶپشٸلٸكتٸڭ ىقىلاسىنا بٶلەندٸ.
سالت اتتى شەرۋدە اتقا قونعان ٶلكەتانۋشى, شەجٸرەشٸ رامازان نۇرعاليەۆ ٶلكەنٸڭ تاريحىمەن تانىستىردى. الدىمەن ٸليياس جانسٷگٸروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىندا اتاقتى پاڭ نۇرماعامبەتتٸڭ ەكەسٸ ساعىنايعا ٷش جٷزدٸڭ باسىن قوسىپ ەرەيمەنتاۋدا اس بەرگەن جيىندا, مىڭ ٷش جٷز اتتىڭ ٸشٸنەن شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعان جٷيرٸك تۇلپاردى جازباي تانىعان قوزعان كٷرەڭباي سىنشىنىڭ مەڭگٸلٸك جاي تاپقان مەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
سىنشى بەيٸتٸنەن حازٸرەت قىستاعىنا جول تارتقان شەرۋگە الىستان مەديدٸڭ ٷشقاراسى مەنمۇندالاپ تۇردى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەگٸندٸبۇلاق اۋدانى مەن جٷسٸپبەك اۋىلىن تٷندٸك ٶزەنٸ بٶلٸپ جاتىر. رامازان دٸنٸسۇلى حازٸرەت قىستاعىنداعى ەسكٸ جۇرتتىڭ ورنىن كٶرسەتتٸ. «بۇل جەر ەسكٸ مەدٸرەسەنٸڭ ورنى. بۇنى بۇحاراداعى كٶكٸلتاش مەدرەسەسٸندە وقىعان ەبٸلدا حازٸرەت يسابەكۇلى كٷلٸك رۋىنىڭ باي-قۋاتتى ازاماتتارىنىڭ كٶمەگٸمەن سالدىرعان. بۇل مەدٸرەسەدە جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ پەن قادىر تايشىقوۆ ساۋات اشقان» - دەدٸ ٶلكەتانۋشى. بۇل مەدٸرەسەنٸڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ قىز بالالاردىڭ دا بٸلٸم العاندىعى. كٷلٸك ەلٸنٸڭ ازاماتتارى قىزدارىنىڭ دا كٶزٸ اشىق بولعانىن باستى نازاردا ۇستاعان. ساياحاتشىلار وسى ماڭداعى ەكٸمبەك بەيٸتٸنە دە تەۋ ەتتٸ.
«جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ دٷنيەگە كەلگەن دەندەباي اۋىلى قازٸرگٸ اۋىل تۇرعان جەردەن ون ەكٸ شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى قارانىڭ ادىرى دەگەن جەردە. دەندەباي اۋىلى قولٶنەرشٸلٸكتٸ اسا جوعارى دەڭگەيدە دامىتقان. سول كەزەڭدەردە «دەندەباي كٶرپەلەرٸ», «دەندەباي سىرماعى», «دەندەباي تىماعى» دەگەن سٶزدەر كٶپ ايتىلعان. سول دەندەبايدان ويماۋىت, تورعاۋىت, ەبدٸرامان, يسا, وسپان دەگەن بەس ۇل تۋادى. بەس ۇلدىڭ ٷلكەنٸ ويماۋىت جٷسٸپبەكتٸڭ ەكەسٸ» – دەدٸ رامازان نۇرعاليەۆ.
قازاق تەاترىنىڭ اتاسى جۇمات شانين دٷنيەگە كەلگەن كٷركەلٸ اۋىلىنا جول تارتقان اتتى ساياحاتشىلار جول بويىندا ورنالاسقان مايلىتونداردىڭ ەسكٸ قورىمىندا جاتقان مارقۇمدارعا قۇران باعىشتادى. سالت اتتى سەرٸلەر ەنەت تاۋى ەتەگٸندە ورنالاسقان ماقاش قىستاۋىنا تٷنەدٸ. ەرتەڭٸنە قىستاۋ يەسٸ سٷتجان كەرٸموۆتىڭ جول باستاۋىمەن ەسكٸ مەشٸت ورىنىمەن تانىستى. «بۇل جەر نۇرعالي موللا مەشٸتٸنٸڭ ورنى. نۇرعالي ٶز زامانىندا ترويتسك مەدٸرەسەسٸن بٸتٸرگەن بەس قازاقتىڭ بٸرٸ. حٷٸٸٸ-حٸح عاسىرلاردا قۇلبولدى-مايلىتوننان مۇعالٸم مەن مولدالاردىڭ كٶكتەپ شىعۋىنىڭ سىرى وسىندا» - دەدٸ وسىناۋ ٶلكەنٸڭ تاريحىن جاستايىنان تانىپ ٶسكەن سٷتجان كەرٸموۆ.
قىستاۋ ماڭىندا قازاقتىڭ تاعى بٸر اسىل پەرزەنتٸنٸڭ بەيٸتٸ ورنالاسقان. ەكٸباستۇز اتاۋىنىڭ پايدا بولۋى مەن ەيٸلٸ كٶمٸر كەنٸشٸنٸڭ اشىلۋىنا تٸكەلەي سەپتٸگٸ تيگەن گەولوگ, دالا اكادەميگٸ قوسىم پٸشەنباەۆ وسى قىستاۋ ماڭىندا جەرلەنگەن.
ماقاش قىستاۋىنان اسا بەرە ەۋليەبۇلاقتان سۋسىنىن قاندارعان جولاۋشىلارعا, اتتى ساپار باسشىسى ورال راحماشۇلى وسى ماڭنىڭ سىرىن بايان ەتتٸ: «بۇل جەر بٸزدٸڭ اتالارىمىز اقبۋرا قارقىنباي مىرزانىڭ قونىسى بولعان. وسى ماڭدا «قارقانبايدىڭ ساباسىن» بٸلمەيتٸن قازاق جوق. شوڭ بي سٷيٸندٸكتٸڭ اتىنان قاراكەسەك قونىسبايعا اس بەرەدٸ. سول استا قوناقتاردى قىمىزبەن قامتۋدى بٸزدٸڭ اتامىزعا جٷكتەيدٸ. تٶرت قۇلا ايعىردىڭ تەرٸسٸنەن جاسالعان سابانىڭ جان جاعىنان كەرەگە تارتىلىپ, كيٸز ٷي قۇرىلعان ەكەن. سول سابانى ٷش اتتى جٸگٸت تۇرىپ پٸسەتٸن كٶرٸنەدٸ. اس بارىسىندا قىمىز بٸر سەت تە ٷزٸلمەي جەتٸپ تۇرعان. مەيرامنىڭ بەس بالاسىنا تٷگەلدەي جەتتٸ دەيتٸن كٶرٸنەدٸ ەل. سابانى تولتىرۋ ٷشٸن 300 بيە ساۋىلعان». سونىمەن بٸرگە ەۋليەبۇلاق باسىندا اقبۋرادان شىققان ەۋليەلەرگە ەسكەرتكٸش تاس ورناتىلعان.
توپ مٷشەسٸ, «ماقاي سەرٸ» اتانعان قولٶنەر شەبەرٸ ماقسۇتبەك كٶپجاساروۆتىڭ ايتۋىنشا, ٶتكەن عاسىرلاردا باياناۋلا دەسە وسى ٶڭٸردە عۇمىر كەشكەن دەۋلەتٸ مەن سەۋلەتٸ قاتار كەلٸسكەن, مال مەن باق قاتار بٸتكەن اقتاي بولىس بٸردەن اۋىزعا ٸلٸنەتٸن بولعانىن ايتتى.
ساپاردىڭ ەكٸنشٸ كٷنٸ كٷركەلٸ اۋىلىنا جەتكەن سال-سەرٸلٸك دەستٷردٸ جالعاۋشى توپتى اۋىل ەكٸمٸ تاڭات ساعىنتاەۆ پەن اۋىل اقساقالدارى قارسى الدى. بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ سەرٸلەرٸ اۋىل ٶنەرپازدارى ۇيىمداستىرىلعان مەرەكەلٸك كونتسەرتكە قاتىستى.
جۇمات شانين دٷنيەگە كەلگەن شانا قازٸرگٸ ۋاقىتتا قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋماعىنا ٶتٸپ كەسە دە, رەجيسسەر اتىنداعى اۋىل دارا دارىنننىڭ ەسٸمٸن ەلەۋسٸز قالدىرماعان. مەكتەپ اتاۋى دا اقىن, «الاشتىڭ» اردا ازاماتى قوشكە كەمەڭگەروۆتىڭ ەسٸمٸن يەلەنگەن. وسىناۋ ٶڭٸردە سۋىرىپ سالما اقىندار قوبىلان بٶرٸبايۇلى, تيىشتىعۇل مانابايۇلى, «ەندٸ ەرتتەپ, كٷيدٸ مٸنگەن» ەنشٸلەر جارىلعاپبەردٸ جۇمابايۇلى, قالي بايجانوۆ دٷنيەگە كەلگەن.
كٷركەلٸ اۋىلىنىڭ بالعىندارى اسىق وينىن شەبەر مەڭگەرگەنٸن كٶرسەتتٸ. ەپتٸلٸك پەن دەلدٸكتٸ, شاپشاڭدىقتى تالاپ ەتەتٸن ويىن جەتكٸنشەكتەردٸڭ دۇرىس جەتٸلۋٸنە ىقپال ەتەدٸ.
رۋح جوقشىلارى مەن ۇلتتىق بولمىستى ٸزدەگەن سەرٸلەر ساپاردىڭ ٷشٸنشٸ كٷنٸ تەكتٸلەردٸڭ مەكەنٸ – جاياۋ مۇسا اۋىلىنا – جاڭاتٸلەك اۋىلىنا كەلٸپ تٷستٸ. ولاردى جاڭاتٸلەك اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ ەكٸمٸ جاباي مۇساباەۆ پەن اۋىل اقساقالدارى كٷتٸپ الدى.
«اق سيسا» پوەماسىندا عالىم جايلىباي:
...كٶكٸرەگٸ جىر-كٶرٸك,
قۇشاق جايعان باۋىر كٶپ.
جاياۋ مۇسا جىر بولىپ,
جاياۋ مۇسا اۋىل بوپ...
... ٶتەر-ٶتپەس بەكەر كٷن,
جاپىراعىمدى جايام دا.
مەن كەلەرمٸن, كەتەرمٸن –
بايان ٸزدەپ بايانعا» - دەپ جىرلاعانداي, بابالار دەستٷرٸن دەرٸپتەپ, بايانسىز تٸرشٸلٸكتەگٸ باۋىرلاستىقتى باقىت دەپ بٸلەتٸن بٷگٸنگٸنٸڭ سەرٸلەرٸن اقىن اۋىلى اقىننىڭ ٶزٸندەي بولىپ, سٶزٸندەي بولىپ قارسى الدى.
مەيماندار الدىندا سٶز العان جاباي جانەبٸلۇلى: «جاڭاتٸلەك اۋىلىنىڭ اۋماعىندا ەيگٸلٸ ەنشٸ, كومپوزيتور, اقىن جاباي توعاندىقوۆ پەن جاياۋ مۇسا بايجانۇلى, قۇسبەگٸ, اڭشىلار شولاق ومارۇلى, ىسقاق ٷپەنۇلى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرى باقىت حايداروۆ, جازۋشى زەيتٸن اقىشەۆ سىندى قازاقتىڭ مارقاسقالارى دٷنيەگە كەلگەن. سول بابالارىمىزدىڭ اتىنا كٸر كەلتٸرمەۋگە تىرىسىپ, كەيٸنگٸ ۇرپاق ٶسٸپ-جەتٸلٸپ كەلەدٸ» - دەدٸ. قوناقتار قۇرمەتٸنە قيسساشى, 80 جاستان اسقان اۋىل اقساقالى يماش قوجامبەردين «ەڭلٸك – كەبەك» جىرىن جاتقا ايتتى. «مەن ەش قارٸپ تانىماي, مۇعالٸم الدىن كٶرمەي ٶستٸم. تەك ٷلكەندەردٸڭ باسقوسۋ, جيىندارىندا ەستٸگەن جىر, قيسسالاردىڭ جاتتاپ الىپ وتىردىم. قازاق بٸزدەيلەردٸ «قۇيماقۇلاق» دەپ اتاعان» - دەيدٸ يماش اتا.
مەرەكەلٸك ەن-جىر كەشٸنەن كەيٸن, ات سپورتىنا دەگەن الابٶتەن ىقىلاستارىن تانىتقان اۋىل ازاماتتارى اراسىندا اۋدارىسپاق تۋرنيرٸ ٶتتٸ. ات ٷستٸندەگٸ بەلدەسۋدە قارسىلاس شىداتپاعان ەكسپەديتسييا مٷشەسٸ وبلىسقا تانىمال اتبەگٸ, پالۋان باقىتجان جٷنٸسوۆ بٸرٸنشٸ ورىندى جەڭٸپ الدى.
ەرتەڭٸنە وسى اۋىلدا تىنىققان ساپارشىلارمەن بٸرگە اۋىل ەكٸمٸ جاباي جانەبٸلۇلى باستاعان ٷش سالت اتتى قاراعاندى وبلىسى, بۇقار جىراۋ اۋدانىندا ورنالاسقان بۇقار جىراۋ كەسەنەسٸنە بەت الدى. اتتى توپقا قايىربەك كەكەنوۆ ەسٸمدٸ جەلاياق تا ەرە شىقتى. ول مۇرىنتال بٶلٸمشەسٸنە دەيٸن 40 شاقىرىمعا جۋىق قاشىقتىقتى جاياۋ جٷگٸرٸپ ٶتتٸ.
ۇلىلارعا تاعزىم ەتۋشٸلەر ولجاباي باتىر, ەۋليە مەشھٷر جٷسٸپ دٷنيەگە كەلگەن دالبا تاۋىنىڭ ەتەگٸنەن تەبٸرەنٸسپەن ٶتتٸ. جەرگٸلٸكتٸ حالىق بۇل تاۋدى توتييا تاۋى دەپ اتايدى. ەكسپەديتسييا مٷشەسٸ, جاڭاتٸلەك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى الدامجار التىنبەك اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, تاۋدىڭ بۇلاي اتالۋ سەبەبٸ, قاراكەسەك رۋىنىڭ توتييا ەسٸمدٸ قىزى بۇل ەلگە كەلٸن بولىپ تٷسكەن ەكەن. توتييا – بٸزدٸڭ بابىر اتامىزدىڭ اناسى. اقىل-پاراساتىمەن ەلدٸڭ اناسىنا اينالعان اقىلمان ەيەل دٷنيەدەن ٶتەر شاعىندا ۇرپاقتارىنا: «مەنٸ مىنا تاۋدىڭ باسىنا جەرلەڭدەر, تٶركٸنٸمە قاراپ جاتايىن», - دەپ ٶسيەت ەتكەن ەكەن. سودان بەرٸ ۇرپاقتارى تاۋدى ۇلى انالارىنىڭ ەسٸمٸمەن اتاپ كەتكەن ەكەن.
اتتى ساياحاتشىلار مۇسانىڭ شوقىسىندا بولىپ «كٶلٸندە جاسىبايدىڭ سايران سالىپ, بايان ەنٸن اقبەتتەن اسقاقتاتقان», «اتتىدان جاياۋ جٷرٸپ كەگٸن العان» – جاياۋ مۇسا بايجانۇىلنىڭ زيراتىنا زييارات ەتتٸ. بۇدان ەرٸ سالت اتتىلار «قازىبەك بي سٶرەسٸ» اتالىپ كەتكەن جەرگە ات باسىن بۇردى. بۇل جەردە 1764 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ اسا ٸرٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ قاز داۋىستى قازىبەك بي قايتىس بولعان. مٷردەسٸ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنە اپارىپ جەرلەنگەنشە, كٶكتەم شىعىپ جەر اياعى كەڭەيگەن ۋاقىتقا دەيٸن ەل-جۇرت بيدٸڭ دەنەسٸن وسى جەردە ساقتاعان ەكەن.
سٶرەدەن سەل قاشىقتا ەدٸگە بي داۋ-جانجالدا بيلٸك ايتقان, تٶرەلٸك ەتكەن, جورىق الدىندا جاۋىنگەرلەرگە باتا بەرگەن تۇعىر-تاس تۇر. ەل اعاسى جاباي مۇساباەۆ سول تاسقا شىعىپ ساپارشىلارعا اق باتاسىن بەردٸ.
ەسٸمٸ ەل جادىندا ساقتالعان بابالارىن ۇلىقتاپ جٷرگەن ۇرپاقتارى, ەل اراسىندا اسقان كٶرەگەندٸگٸمەن تانىلعان, قارا سۋدى تەرٸس اعىزاتىن قاسيەتكە يە تىلسىم كٷش يەسٸ بولعان ايدابولدان شىققان اسىل ەۋليە قارامان ابىزدىڭ عۇمىر كەشكەن مەكەنٸندە بولىپ, دۇعا باعىشتادى.سونداي قاسيەت بويىنا دارىعان دارحان دالانىڭ تاعى بٸر پەرزەنتٸ قۇدايبەرگەن بوتانۇلىنىڭ بەيٸتٸنە «ەۋمين!» - دەپ بەت سيپادى. تٷيەنٸ شٶكتٸرمەي-اق بٸر اتتاپ مٸنەتٸن الىپ دەنەلٸ قۇدايبەرگەندٸ ەل اراسىندا «مەستەك ابىز» دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن.
ساپاردىڭ بۇل كٷنٸ بۇقار جىراۋدىڭ كەسەنەسٸنە تەۋ ەتۋمەن اياقتالدى. ساياحاتشىلار جىراۋ اتىنداعى مۇراجايمەن تانىستى. بۇقار جىراۋدىڭ ۇرپاقتارى اس بەرٸپ, قۇران باعىشتادى.
ساپاردىڭ بەسٸنشٸ كٷنٸندە ساياحاتشىلار قانىش سەتباەۆ دٷنيەگە كەلگەن تەڭدٸك اۋىلىنا بەت الدى. تٷس اۋا ايرىق قىستاۋىنا تٷسٸپ سۋسىنداعان ەكسپەديتسييا مٷشەلەرٸن اعايىندى ٷش جٸگٸت قارسى الدى. بٸر شاڭىراق استىندا ٷش ابىسىن تاتۋ-تەتتٸ عۇمىر كەشٸپ وتىر. قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸنٸڭ قالپىن بۇزباي ساقتاپ وتىرعان اعايىندىلاردا ات كٶپ, ابىسىنداردا اس كٶپ. بەرەكەلٸ شاڭىراقتان قىمىز ٸشٸپ شٶل باسقان توپ سەتباي شٶتٸكۇلىنىڭ جۇراعاتتارى جەرلەنگەن قورىمعا سوعىپ, مارقۇمدار رۋحىنا قۇران باعىشتادى. بۇل زيراتتا ۇلى اكادەميكتٸڭ ەكەسٸ يمانتاي جەرلەنگەن.
بۇدان ەرٸ «يمانتاي قوراسى» دەپ اتالاتىن جازىقتا تٶبە باسىندا ورناتىلعان بەلگٸتاسقا بۇرىلدى. الىستان مەنمۇندالايتىن بۇل بەلگٸتاس ۇرپاق جادىنا مەڭگٸلٸك ەسكەرتكٸش. سەبەبٸ بۇندا «قانىش سەتباەۆتٸڭ دٷنيەگە كەلگەن جەرٸ» ەكەندٸگٸ جازىلعان. اتتىلار الداعى جىلى 120 جىلدىق مەرەيتويى كەلە جاتقان الاشتىڭ بٸرتۋار ۇلىنا جاسالار قۇرمەت تە ەرەكشە بولار دەگەن سەنٸممەن اتتاندى.
اكادەميك اۋىلى – قازٸرگٸ تەڭدٸك اۋىلىنىڭ سىرتىنداعى قابٸرستانعا دا ارنايى بۇرىلعان ەكسپەديتسييا وسى قورىمدا جەرلەنگەن قارجاس رۋىنان شىققان اتاقتى بي شورمان كٷشٸكۇلىنىڭ ٷلكەن ۇلى مۇسا شورمانوۆ رۋحىنا دۇعا باعىشتادى. مۇسا مىرزا باياناۋىل سىرتقى وكرۋگٸنٸڭ اعا سۇلتانى بولعان. ول باياناۋىلدا تۇڭعىش مەشٸت سالدىرعان ەرٸ بي, ەرٸ شەشەن.
اۋىلعا جەتكەن سەرٸلەردٸ اۋىل اقساقالى سەرٸك اۋتاەۆ باستاعان وننان اسا سالت اتتى اۋىل ازاماتتارى قارسى الدى. اق جاۋلىقتى انالارىمىزدىڭ شاشۋ, قوشەمەتٸنە بٶلەنگەن توپ اكادەميك اتىنداعى مەكتەپكە تٷستٸ. ەكسپەديتسييا باسشىسى ورال سارتاەۆ پەن الدامجار التىنبەك ۇلى وتان سوعىسىندا مەرت بولعان بوزداقتارعا ارنالعان ەسكەرتكٸشكە گٷل شوقتارىن قويدى. مەرەكەلٸك كەشكە ۇلاسقان ۇلاعاتتى شارا, اكادەميك مۋزەيٸن ارالاۋمەن جالعاستى.
اۋىل اقساقالى سەرٸك اۋتاەۆ قادٸرلٸ مەيمانداردىڭ الدىندا نەمەرەسٸن تۇڭعىش رەت اتقا وتىرعىزىپ, قازاقتىڭ «اشامايعا مٸنگٸزۋ» دەستٷرٸن دەرٸپتەدٸ. ۇلتتىق ويىندار دا نازارعا ۇسىنىلىپ, اۋىل ازاماتتارى تەڭگە الۋ سايىسىنا تٷستٸ.
تەڭدٸك اۋلىنىڭ كٶكدومباق بٶلٸمشەسٸندە تٷنەگەن ساياحاتشىلار التىنشى ساپار كٷنٸ مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەەۆ كەسەنەسٸنە باعىت الدى. جولدا ٷكٸباي بي نايزابەكۇلىنىڭ مازارىنا توقتاپ, قۇران باعىشتادى. ٷكٸباي بي 1833 جىلى باياناۋىل وكرۋگٸنٸڭ قۇرامىنا كٸرەتٸن ساتىلعان-التىنتورى بولىسىنىڭ باسشىسى بولىپ سايلانعان اۋزى دۋالى شەشەن. 1839 جىلى باتىس سٸبٸر گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ جارلىعى بويىنشا كەنەسارى قاسىمۇلى باستاعان قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا قاتىسقان بولىستار ىدىراتىلىپ, باسقا بولىستارعا تاراتىلىپ بەرٸلدٸ. بۇل ٸسكە ٷكٸباي ارالاسىپ, ساتىلعان-التىنتورى بولىسىن ىدىراتپاي امان الىپ قالعان. سٶزگە تاپقىر, وت اۋىزدى, وراق تٸلدٸ شەشەن بيدٸ شوڭ بي قادىر تۇتقان ەكەن.
ٷكٸباي بي مازارىن ارتقا تاستاپ ٸلگەرٸ جٷرگەن سالت اتتى ساياحاتشىلارعا ٷشتاعان تاۋى» «جولدارىڭ بولسىن!» - دەپ تۇرعانداي بولدى. جٸگٸتتەر وشاقتىڭ ٷش بۇتىنداي, تاعانىڭ ٷش ەمشەگٸندەي ەسەر قالدىرعان ٷشتاعان تاۋىنىڭ ەتەگٸندە تۇرىپ ٷش جٷز بەن ٷش جۇرتىنىڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸن تٸلەدٸ.
جاڭاجول اۋىلىنا جەتكەن ساياحاتشىلار مەشھٷر جٷسٸپ مەشٸتٸندە بولىپ, قۇران وقىدى. ارتىنشا مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەەۆ مەكتەبٸنٸڭ وقۋشىلارىمەن كەزدەستٸ. جەتكٸنشەكتەر ٶز ٶنەرلەرٸن كٶرسەتتٸ. وقۋشىلار سالت اتتى سەرٸلەردٸ «اتامەكەن» ەنٸن شىرقاپ تۇرىپ شىعارىپ سالدى. ەكسپەديتسييا مٷشەلەرٸ وسى اۋىلدا تۇراتىن مەشھٷر اتانىڭ ٷلكەن ۇلى مۇحامەد-شاراپيدەننٸڭ قىزى بٷگٸندە 89 جاسقا تولعان زاراۋحا انامىزبەن جٷزدەسٸپ, باتاسىن الدى.
ەسكەلدٸ باسىندا اقىن, فيلوسوف, شەجٸرەشٸ, حالىق اۋىز ەدەبيەتٸن جيناقتاۋشى, ەتنوگراف مەشھٷر جٷسٸپ ارۋاعىنا باعىشتاپ قۇرباندىق شالدى. تاعى بٸر قىزىق جايت: ەسكەلدٸگە بارار جولدا رامازان ادامبەكوۆ استىنداعى «سارى» ارعىماعىن باسقا اتپەن الاستىرىپ جەتەككە العان بولىتىن. كەسەنەگە جەتكەن سوڭ اياعىن تۇسامىستاپ قويا بەرگەن. بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن بارلىق توپ مٷشەلەرٸ سۋرەتكە تٷسەتٸن بولىپ اتتارىمەن قوسا جيناقتالا باستاعان. اقىلدىسىن قاراڭىز, شەتكەرٸ بارىپ قاتارلاسا تۇرا قالعان ٶزگە اتتاردىڭ قاسىنا باعاناعى «سارى» دا «مەنٸ نەگە قالدىرىپ باراسىڭدار» دەگەندەي ساپقا كەشٸگٸپ بارىپ قوسىلعان ساربازداي كيمەلەپ كەلٸپ تۇرا قالدى. ەستٸ جانۋاردىڭ كٶڭٸل سٷيسٸندٸرەر قىلىعىنا ساپارشىلار مەز بولىسىپ قالدى.
ساپاردىڭ جەتٸنشٸ كٷنٸندە سەرٸلەر سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اۋىلىنا جول تارتتى.سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اۋىلىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان ەل ٸشٸندە ەبجالاپ ەۋليە اتانعان جۇماتاي تىشقانبايۇلىنىڭ بەيٸتٸنە ايالداپ, قۇران باعىشتادى. ەۋليە اتانعان جۇماتاي اۋرۋ-سىرقاۋ جاندارعا, مٷسەپٸر, كەدەي-كەپشٸككە قامقور بولعان جان. مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەەۆپەن اسا سىيلاس بولعان. ەل ٸشٸندە مەشھٷر اتاعا: «سەنٸڭ دەنەڭ شٸرٸمەيدٸ, مەنٸڭ دەنەم جەردە قالمايدى» – دەپتٸ – دەلٸنەتٸن اڭىزدار كەڭ تارالعان.
الداعى جىلى 125 جىلدىق مەرەيتويى كەلە جاتقان الاشتىڭ اردا اقىنى, نەبەرٸ 27 جىل عۇمىر كەشكەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اۋىلىندا بولىپ, اقىن اتىنداعى مۇراجايمەن تانىستى. شوڭ بي مەشٸتٸندە بولدى. قاراڭعى قازاق كٶگٸنە ٶرمەلەپ شىعىپ كٷن بولعان اقىننىڭ كەسەنەسٸندە ارنايى قۇران باعىشتادى.
بۇدان ەرٸ تورايعىر جەنە جاسىباي كٶلدەرٸن جاعالاي جٷرٸپ ارعىن تايپاسىنىڭ بەسەنتين رۋىشىققان جاسىباي باتىر ٶمٸرۇلىنىڭ (شامامەن 1716-1741 جىلدارى ٶمٸر سٷرگەن)بەيٸتٸندە بولدى.جاسىباي باياناۋىل ٶڭٸرٸن قالماقتاردان ازات ەتۋدە ٷلكەن ەرلٸك كٶرسەتكەن باتىر.
بٸر اپتاعا سوزىلعان سالت اتتى ساياحات باياناۋىلعا كەلٸپ جەتٸپ, ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ ەرەكشە تابيعي ەسكەرتكٸش «كەمپٸرتاسقا» توقتادى. كەلەسٸ كٷنٸ باياناۋىل اۋدانىنا رەسٸمي ٸس-ساپارمەن كەلگەن پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بولات باقاۋوۆقا ەكسپەديتسييا باسشىسى جەنە يدەيا اۆتورى, وبلىستىق مەسليحات دەپۋتاتى ورال سارتاەۆ وسىناۋ شارانىڭ مەنٸ مەن ماڭىزىن جەنە ماقساتىن ايتىپ ٶتتٸ. «بۇل تەك اتپەن جٷرٸپ ٶتۋ ساپارى ەمەس. توقتاعان ەر اۋىلدا مەدەني-سپورتتىق ٸس-شارالار ٶتتٸ. باياناۋىلدان شىققان ۇلى تۇلعالارعا تاعزىم ەتتٸك. ساپار بارىسىندا, «بۇلاق كٶرسەڭ كٶزٸن اش», – دەگەندەي جاس تالانتتاردى تاپتىق. جاڭاجول اۋىلىندا بولعانىمىزدا 4-5 مەكتەپ وقۋشىسى ات ٷستٸندە تٷرلٸ تريۋكتەر جاساعان باقىتجان جٷنٸسوۆكە قىزىعىپ, ٶزدەرٸ دە ٷيرەنگٸسٸ كەلەتٸنٸن ايتتى. بٸز ولارعا كٷزدە كەلەتٸنٸمٸزگە ۋەدە ەتتٸك. سول ۋاقىتقا دەيٸن ولاردى دەنە شىنىقتىرۋ پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ ٷيرەتەتٸن بولدى. مٸرجاقىپ بابامىز «ويان, قازاق!» – دەپ ۇران سالىپ ەدٸ. بٸز دە قالعىپ كەتكەن قازاقتى وياتايىق دەپ نيەت ەتتٸك. قازٸر مال باقسا دا, دالاعا شىقسا دا كٶلٸك مٸنەدٸ. اتقا مٸنەتٸن جاستار ازايىپ بارادى. قازاق اتتان تٷسپەۋٸ كەرەك. اتالارىمىز «اتقا مٸنبەگەن تاققا دا مٸنبەيدٸ» – دەپ بەكەر ايتپاعان عوي» – دەدٸ ورال راحماشۇلى.
سونداي-اق ورال راحماشۇلى باستامانى قولداعان اۋدان ەكٸمٸ ورازگەلدٸ قايىرگەلدينوۆ پەن «نۇر وتان» پارتيياسى باياناۋىل اۋداندىق فيليالى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى راۋان جانتەليەۆكە, ساپاردىڭ باسىنان اياعىنا دەيٸن ات ٷستٸندە جٷرگەن ەكسپەديتسييا مٷشەلەرٸ اۋداندىق مەسليحات دەپۋتاتى الدامجار التىنبەككە, جاياۋ مۇسا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى رامازان ادامبەكوۆكە, جۇمات شانين اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى اتبەگٸ, قۇسبەگٸ, پالۋان باقىتجان جٷنٸسوۆ پەن قولٶنەر شەبەرٸ, «ماقاي سەرٸ» اتانعان ماقسۇتبەك كٶپجاساروۆقا, جاس تا بولسا ٶر مٸنەزدٸ بولىپ ٶسٸپ كەلە جاتقان سايات سارباسوۆ پەن وسىناۋ ساپار ٷشٸن الماتى قالاسىنان ارنايى كەلگەن «ۇلان» بالالار باسىلىمىنىڭ تٸلشٸسٸ اسىلان تٸلەگەنگە جەنە باياناۋىل اۋدانىنىڭ بٸرقاتار ۇلتجاندى ازاماتتارىنا العىس بٸلدٸردٸ.
«ۇلىلارعا تاعزىم – ۇرپاققا امانات» سالت اتتىلار ساپارى العاش رەت ۇيىمداستىرىلعانىنا قاراماستان ٶسكەلەڭ ۇرپاققا ٷلگٸ, ٶنەگە. ەر اۋىلدا بولعان ساپار سايىن جالقىعا, ۇلتتىق ٶنەرگە, ۇلتتىق سپورتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ويانعان جاستار كٶپتەپ كەزدەستٸ. سول جاس ٶسكٸندەردٸڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا جول اشار وسىنداي اۋقىمدى شارا ەلٸ دە جالعاسىن تاباتىن بولادى.
P.S: بٸر اپتالىق ساياحات اياقتالىپ, باياعى كٷيبەڭ تٸرشٸلٸكتٸڭ ارناسىنا قايتا تٷسۋگە اسا زاۋقىمىز سوقپاي, «قايران سەرٸ بابالار! سال دەۋرەننٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن تٶمەندەتپەي, ساۋىق قۇرىپ, ھاس ٶنەرٸمٸزدٸ ساقتاپ جٷرگەن ەكەنسٸڭدەر عوي» – دەپ, ات ٷستٸندە ٶتكەن قىزىقتى سەتتەردٸ كٶز الدىمىزدان ٶتكٸزدٸك تاعى. قوش ايتىسىپ, قول بۇلعاپ كەتە باردىق. سەنٸمدٸ سەرٸگٸمٸز بولىپ, جولدا قالدىرماعان «قاناتتارىمىزدى» مەكەنٸنە اپارىپ تاستادىق. جاياۋ مۇسا اۋىلىنان قاتار شىققان الدابەرگەن التىنبەك پەن رامازان ادامبەكوۆتىڭ دا اتتارى جۇپتاسىپ قايتتى. اۋىل شەتٸنە جەتكەن سوڭ ەسكەلدٸدە ەستٸ قىلىق تانىتقان «سارىنىڭ» نوقتاسىن سىپىتىپ جايلاۋىنا ايداپ جٸبەرگٸسٸ كەلگەن يەسٸ. ارعىماق بولسا, بٸر اپتا ساپارلاس بولعان الدامجار اعانىڭ ارعىماعىنىڭ سوڭىنان قالماي اۋىلعا بٸراق كٸردٸ, قوراعا بٸراق ەندٸ. تاپ بٸزدٸڭ دە بٸر-بٸرٸمٸزدٸ قيماي, زورعا قوشتاسقانىمىز سەكٸلدٸ.
ەلامان قابدٸلەشٸم,
پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل اۋدانى.
ۇلت پورتالى "ۇلىلارعا تاعزىم – ۇرپاققا امانات" ەكسپەديتسيياسى تۋرالى تسيكلدٸ اقپاراتتاردى باستالعان كٷنەن باستاپ اياقتالعان كٷنگە دەيٸن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ كەلدٸ.
ۇقساس جازبالار:
