Қазақстан жері сан ғасырлық тарихқа куә болған көне қалалар мен сәулет ескерткіштеріне бай. Солардың ішінде ең көп сұрақ туғызатын әрі зерттеушілердің қызығушылығын әлі күнге дейін жоғалтпаған нысандардың бірі – Ақыртас. Бұл алып тас кешеннің кім тарапынан, қандай мақсатпен салынғаны жайлы нақты жауап жоқ. Кейбір ғалымдар оны сарай десе, енді бірі бекініс немесе діни орталық болған деп есептейді. Ал халық арасында Ақыртас туралы сан түрлі аңыздар таралған, деп хабарлайды ult.kz.
Ақыртас қай жерде орналасқан?
Ақыртас – Жамбыл облысында, Тараз қаласынан шамамен 40 шақырым шығысқа қарай орналасқан ежелгі сәулет кешені. Ол Ұлы Жібек жолының бойында тұрғандықтан, орта ғасырларда маңызды стратегиялық орын болғаны анық.
Ақыртастың жалпы аумағы шамамен төрт гектардан асады. Ғимараттың қабырғалары қызыл түсті ірі тас блоктардан тұрғызылған. Кейбір тастардың салмағы бірнеше тоннаға жетеді. Мұндай алып тастардың қалай жеткізіліп, қалай өңделгені бүгінге дейін таңғалдырады.
Ғалымдардың көпшілігі кешенді VIII ғасырда, Қарлұқ немесе Түргеш дәуірінде салынған деп болжайды. Алайда нақты тарихи құжат сақталмағандықтан, бұл тек ғылыми болжам ретінде қарастырылады.
Археологиялық зерттеулер нәтижесінде құрылыс толық аяқталмағаны анықталған. Кей жерлерде өңделмеген тас блоктар мен аяқталмаған қабырғалар кездеседі. Бұл құрылыстың белгісіз себеппен тоқтап қалғанын көрсетеді.
Кім салдырды?
Ақыртасты кімнің салдырғаны жөнінде бірнеше нұсқа бар. Бірінші болжам бойынша, бұл түркі билеушілерінің салтанатты сарайы болуы мүмкін. Екінші нұсқада кешен әскери бекініс ретінде қарастырылады. Оның қалың қабырғалары мен қорғанысқа ыңғайлы жоспары осы пікірді қолдайды. Үшінші болжамға сәйкес, Ақыртас діни рәсімдер өткізілетін қасиетті орын болған. Кейбір зерттеушілер оны Ұлы Жібек жолындағы керуен сарай немесе әкімшілік орталық ретінде де қарастырады.
Неліктен құрылыс аяқталмай қалды?
Бұл сұрақтың да нақты жауабы жоқ.
Ғалымдардың айтуынша, бірнеше себеп болуы мүмкін:
су тапшылығы;
саяси өзгерістер;
соғыс қаупі;
биліктің ауысуы;
экономикалық қиындықтар.
Қазба жұмыстары кезінде су жүйесінің іздері табылғанымен, оның толық іске қосылмағаны байқалады.
Ақыртастың сәулет ерекшелігі
Ақыртас жоспары жағынан өте дәл есептелген.
Кешеннің ортасында үлкен аула орналасқан. Оның айналасына ондаған бөлме салынған. Кейбір бөлмелердің көлемі бірдей болса, кейбірі ерекше үлкен етіп жобаланған. Ғимараттың қабырғаларының қалыңдығы кей жерлерде 4 метрге дейін жетеді.
Құрылыста пайдаланылған қызыл құмтас алыстағы карьерлерден әкелінген деген пікір бар. Ол дәуір үшін мұндай ауқымды құрылыс үлкен инженерлік жетістік саналады.
Ақыртас туралы аңыздар
Жергілікті тұрғындар арасында Ақыртасқа қатысты көптеген аңыз сақталған.
Ең белгілі аңыздардың бірінде бұл сарайды алып дәулер салған делінеді. Олар күн сайын алып тастарды бірнеше шақырым жерден арқалап жеткізген екен. Тағы бір аңызда кешеннің астында алтынға толы жасырын бөлмелер бар екені айтылады.
Кейбір адамдар Ақыртаста ерекше энергия сезілетінін айтып, бұл жерді тылсым мекендердің қатарына қосады. Алайда мұндай пікірлер ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген.
Археологиялық зерттеулер
Ақыртас XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап зерттеле бастады.
Кеңес дәуірінде және тәуелсіз Қазақстан кезеңінде көптеген археологиялық экспедициялар ұйымдастырылды.
Қазба жұмыстары кезінде:
су құбырларының қалдықтары;
керамика сынықтары;
тұрмыстық бұйымдар;
құрылыс құралдарының іздері табылған.
Бұл деректер кешенде адамдардың ұзақ уақыт өмір сүргенін немесе жұмыс істегенін көрсетеді.
Ақыртас тарихи маңызы жоғары нысан ретінде Ұлы Жібек жолының ескерткіштері құрамында ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілген. Бұл оның тек Қазақстан үшін ғана емес, бүкіл адамзат тарихы үшін құнды мәдени мұра екенін дәлелдейді.
Туристерді несімен қызықтырады?
Бүгінде Ақыртас Қазақстандағы ең ерекше археологиялық бағыттардың біріне айналған.
Мұнда келген туристер:
алып тас блоктарды көреді;
ежелгі құрылыс технологиясымен танысады;
Ұлы Жібек жолының тарихын зерттейді;
көне өркениеттің құпиясына жақындай түседі.
Кешен әсіресе тарихшылар, археологтар және фотографтар арасында танымал.
Ақыртас – жай ғана көне ғимарат емес. Ол – түркі өркениетінің сәулет өнері, инженерлік мүмкіндігі және тарихи құпиялары тоғысқан бірегей ескерткіш. Ғасырлар бойы жел мен уақыттың сынына төтеп берген бұл кешен бүгінгі күнге дейін зерттеушілерді таңғалдырып келеді.
Мүмкін, болашақтағы археологиялық жаңалықтар Ақыртастың шын мәнінде не үшін салынғанын, оны кім тұрғызғанын және не себепті аяқталмай қалғанын нақтылап берер. Ал әзірге Ақыртас – Қазақстанның ең жұмбақ тарихи орындарының бірі болып қала береді.
