قازاقستان جەرٸ سان عاسىرلىق تاريحقا كۋە بولعان كٶنە قالالار مەن سەۋلەت ەسكەرتكٸشتەرٸنە باي. سولاردىڭ ٸشٸندە ەڭ كٶپ سۇراق تۋعىزاتىن ەرٸ زەرتتەۋشٸلەردٸڭ قىزىعۋشىلىعىن ەلٸ كٷنگە دەيٸن جوعالتپاعان نىسانداردىڭ بٸرٸ – اقىرتاس. بۇل الىپ تاس كەشەننٸڭ كٸم تاراپىنان, قانداي ماقساتپەن سالىنعانى جايلى ناقتى جاۋاپ جوق. كەيبٸر عالىمدار ونى ساراي دەسە, ەندٸ بٸرٸ بەكٸنٸس نەمەسە دٸني ورتالىق بولعان دەپ ەسەپتەيدٸ. ال حالىق اراسىندا اقىرتاس تۋرالى سان تٷرلٸ اڭىزدار تارالعان, دەپ حابارلايدى ult.kz.
اقىرتاس قاي جەردە ورنالاسقان?
اقىرتاس – جامبىل وبلىسىندا, تاراز قالاسىنان شامامەن 40 شاقىرىم شىعىسقا قاراي ورنالاسقان ەجەلگٸ سەۋلەت كەشەنٸ. ول ۇلى جٸبەك جولىنىڭ بويىندا تۇرعاندىقتان, ورتا عاسىرلاردا ماڭىزدى ستراتەگييالىق ورىن بولعانى انىق.
اقىرتاستىڭ جالپى اۋماعى شامامەن تٶرت گەكتاردان اسادى. عيماراتتىڭ قابىرعالارى قىزىل تٷستٸ ٸرٸ تاس بلوكتاردان تۇرعىزىلعان. كەيبٸر تاستاردىڭ سالماعى بٸرنەشە تونناعا جەتەدٸ. مۇنداي الىپ تاستاردىڭ قالاي جەتكٸزٸلٸپ, قالاي ٶڭدەلگەنٸ بٷگٸنگە دەيٸن تاڭعالدىرادى.
عالىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ كەشەندٸ VIII عاسىردا, قارلۇق نەمەسە تٷرگەش دەۋٸرٸندە سالىنعان دەپ بولجايدى. الايدا ناقتى تاريحي قۇجات ساقتالماعاندىقتان, بۇل تەك عىلىمي بولجام رەتٸندە قاراستىرىلادى.
ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر نەتيجەسٸندە قۇرىلىس تولىق اياقتالماعانى انىقتالعان. كەي جەرلەردە ٶڭدەلمەگەن تاس بلوكتار مەن اياقتالماعان قابىرعالار كەزدەسەدٸ. بۇل قۇرىلىستىڭ بەلگٸسٸز سەبەپپەن توقتاپ قالعانىن كٶرسەتەدٸ.
كٸم سالدىردى?
اقىرتاستى كٸمنٸڭ سالدىرعانى جٶنٸندە بٸرنەشە نۇسقا بار. بٸرٸنشٸ بولجام بويىنشا, بۇل تٷركٸ بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ سالتاناتتى سارايى بولۋى مٷمكٸن. ەكٸنشٸ نۇسقادا كەشەن ەسكەري بەكٸنٸس رەتٸندە قاراستىرىلادى. ونىڭ قالىڭ قابىرعالارى مەن قورعانىسقا ىڭعايلى جوسپارى وسى پٸكٸردٸ قولدايدى. ٷشٸنشٸ بولجامعا سەيكەس, اقىرتاس دٸني رەسٸمدەر ٶتكٸزٸلەتٸن قاسيەتتٸ ورىن بولعان. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر ونى ۇلى جٸبەك جولىنداعى كەرۋەن ساراي نەمەسە ەكٸمشٸلٸك ورتالىق رەتٸندە دە قاراستىرادى.
نەلٸكتەن قۇرىلىس اياقتالماي قالدى?
بۇل سۇراقتىڭ دا ناقتى جاۋابى جوق.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بٸرنەشە سەبەپ بولۋى مٷمكٸن:
سۋ تاپشىلىعى;
ساياسي ٶزگەرٸستەر;
سوعىس قاۋپٸ;
بيلٸكتٸڭ اۋىسۋى;
ەكونوميكالىق قيىندىقتار.
قازبا جۇمىستارى كەزٸندە سۋ جٷيەسٸنٸڭ ٸزدەرٸ تابىلعانىمەن, ونىڭ تولىق ٸسكە قوسىلماعانى بايقالادى.
اقىرتاستىڭ سەۋلەت ەرەكشەلٸگٸ
اقىرتاس جوسپارى جاعىنان ٶتە دەل ەسەپتەلگەن.
كەشەننٸڭ ورتاسىندا ٷلكەن اۋلا ورنالاسقان. ونىڭ اينالاسىنا ونداعان بٶلمە سالىنعان. كەيبٸر بٶلمەلەردٸڭ كٶلەمٸ بٸردەي بولسا, كەيبٸرٸ ەرەكشە ٷلكەن ەتٸپ جوبالانعان. عيماراتتىڭ قابىرعالارىنىڭ قالىڭدىعى كەي جەرلەردە 4 مەترگە دەيٸن جەتەدٸ.
قۇرىلىستا پايدالانىلعان قىزىل قۇمتاس الىستاعى كارەرلەردەن ەكەلٸنگەن دەگەن پٸكٸر بار. ول دەۋٸر ٷشٸن مۇنداي اۋقىمدى قۇرىلىس ٷلكەن ينجەنەرلٸك جەتٸستٸك سانالادى.
اقىرتاس تۋرالى اڭىزدار
جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار اراسىندا اقىرتاسقا قاتىستى كٶپتەگەن اڭىز ساقتالعان.
ەڭ بەلگٸلٸ اڭىزداردىڭ بٸرٸندە بۇل سارايدى الىپ دەۋلەر سالعان دەلٸنەدٸ. ولار كٷن سايىن الىپ تاستاردى بٸرنەشە شاقىرىم جەردەن ارقالاپ جەتكٸزگەن ەكەن. تاعى بٸر اڭىزدا كەشەننٸڭ استىندا التىنعا تولى جاسىرىن بٶلمەلەر بار ەكەنٸ ايتىلادى.
كەيبٸر ادامدار اقىرتاستا ەرەكشە ەنەرگييا سەزٸلەتٸنٸن ايتىپ, بۇل جەردٸ تىلسىم مەكەندەردٸڭ قاتارىنا قوسادى. الايدا مۇنداي پٸكٸرلەر عىلىمي تۇرعىدان دەلەلدەنبەگەن.
ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر
اقىرتاس XIX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان باستاپ زەرتتەلە باستادى.
كەڭەس دەۋٸرٸندە جەنە تەۋەلسٸز قازاقستان كەزەڭٸندە كٶپتەگەن ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسييالار ۇيىمداستىرىلدى.
قازبا جۇمىستارى كەزٸندە:
سۋ قۇبىرلارىنىڭ قالدىقتارى;
كەراميكا سىنىقتارى;
تۇرمىستىق بۇيىمدار;
قۇرىلىس قۇرالدارىنىڭ ٸزدەرٸ تابىلعان.
بۇل دەرەكتەر كەشەندە ادامداردىڭ ۇزاق ۋاقىت ٶمٸر سٷرگەنٸن نەمەسە جۇمىس ٸستەگەنٸن كٶرسەتەدٸ.
اقىرتاس تاريحي ماڭىزى جوعارى نىسان رەتٸندە ۇلى جٸبەك جولىنىڭ ەسكەرتكٸشتەرٸ قۇرامىندا يۋنەسكو-نىڭ بٷكٸلەلەمدٸك مۇرالار تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن. بۇل ونىڭ تەك قازاقستان ٷشٸن عانا ەمەس, بٷكٸل ادامزات تاريحى ٷشٸن قۇندى مەدەني مۇرا ەكەنٸن دەلەلدەيدٸ.
تۋريستەردٸ نەسٸمەن قىزىقتىرادى?
بٷگٸندە اقىرتاس قازاقستانداعى ەڭ ەرەكشە ارحەولوگييالىق باعىتتاردىڭ بٸرٸنە اينالعان.
مۇندا كەلگەن تۋريستەر:
الىپ تاس بلوكتاردى كٶرەدٸ;
ەجەلگٸ قۇرىلىس تەحنولوگيياسىمەن تانىسادى;
ۇلى جٸبەك جولىنىڭ تاريحىن زەرتتەيدٸ;
كٶنە ٶركەنيەتتٸڭ قۇپيياسىنا جاقىنداي تٷسەدٸ.
كەشەن ەسٸرەسە تاريحشىلار, ارحەولوگتار جەنە فوتوگرافتار اراسىندا تانىمال.
اقىرتاس – جاي عانا كٶنە عيمارات ەمەس. ول – تٷركٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ سەۋلەت ٶنەرٸ, ينجەنەرلٸك مٷمكٸندٸگٸ جەنە تاريحي قۇپييالارى توعىسقان بٸرەگەي ەسكەرتكٸش. عاسىرلار بويى جەل مەن ۋاقىتتىڭ سىنىنا تٶتەپ بەرگەن بۇل كەشەن بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن زەرتتەۋشٸلەردٸ تاڭعالدىرىپ كەلەدٸ.
مٷمكٸن, بولاشاقتاعى ارحەولوگييالىق جاڭالىقتار اقىرتاستىڭ شىن مەنٸندە نە ٷشٸن سالىنعانىن, ونى كٸم تۇرعىزعانىن جەنە نە سەبەپتٸ اياقتالماي قالعانىن ناقتىلاپ بەرەر. ال ەزٸرگە اقىرتاس – قازاقستاننىڭ ەڭ جۇمباق تاريحي ورىندارىنىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.
