Qazaqstan jeri san ǵasyrlyq tarihqa kýá bolǵan kóne qalalar men sáýlet eskertkishterine bai. Solardyń ishinde eń kóp suraq týǵyzatyn ári zertteýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn áli kúnge deiin joǵaltpaǵan nysandardyń biri – Aqyrtas. Bul alyp tas keshenniń kim tarapynan, qandai maqsatpen salynǵany jaily naqty jaýap joq. Keibir ǵalymdar ony sarai dese, endi biri bekinis nemese dini ortalyq bolǵan dep esepteidi. Al halyq arasynda Aqyrtas týraly san túrli ańyzdar taralǵan, dep habarlaidy ult.kz.
Aqyrtas qai jerde ornalasqan?
Aqyrtas – Jambyl oblysynda, Taraz qalasynan shamamen 40 shaqyrym shyǵysqa qarai ornalasqan ejelgi sáýlet kesheni. Ol Uly Jibek jolynyń boiynda turǵandyqtan, orta ǵasyrlarda mańyzdy strategiialyq oryn bolǵany anyq.
Aqyrtastyń jalpy aýmaǵy shamamen tórt gektardan asady. Ǵimarattyń qabyrǵalary qyzyl tústi iri tas bloktardan turǵyzylǵan. Keibir tastardyń salmaǵy birneshe tonnaǵa jetedi. Mundai alyp tastardyń qalai jetkizilip, qalai óńdelgeni búginge deiin tańǵaldyrady.
Ǵalymdardyń kópshiligi keshendi VIII ǵasyrda, Qarluq nemese Túrgesh dáýirinde salynǵan dep boljaidy. Alaida naqty tarihi qujat saqtalmaǵandyqtan, bul tek ǵylymi boljam retinde qarastyrylady.
Arheologiialyq zertteýler nátijesinde qurylys tolyq aiaqtalmaǵany anyqtalǵan. Kei jerlerde óńdelmegen tas bloktar men aiaqtalmaǵan qabyrǵalar kezdesedi. Bul qurylystyń belgisiz sebeppen toqtap qalǵanyn kórsetedi.
Kim saldyrdy?
Aqyrtasty kimniń saldyrǵany jóninde birneshe nusqa bar. Birinshi boljam boiynsha, bul túrki bileýshileriniń saltanatty saraiy bolýy múmkin. Ekinshi nusqada keshen áskeri bekinis retinde qarastyrylady. Onyń qalyń qabyrǵalary men qorǵanysqa yńǵaily jospary osy pikirdi qoldaidy. Úshinshi boljamǵa sáikes, Aqyrtas dini rásimder ótkiziletin qasietti oryn bolǵan. Keibir zertteýshiler ony Uly Jibek jolyndaǵy kerýen sarai nemese ákimshilik ortalyq retinde de qarastyrady.
Nelikten qurylys aiaqtalmai qaldy?
Bul suraqtyń da naqty jaýaby joq.
Ǵalymdardyń aitýynsha, birneshe sebep bolýy múmkin:
sý tapshylyǵy;
saiasi ózgerister;
soǵys qaýpi;
biliktiń aýysýy;
ekonomikalyq qiyndyqtar.
Qazba jumystary kezinde sý júiesiniń izderi tabylǵanymen, onyń tolyq iske qosylmaǵany baiqalady.
Aqyrtastyń sáýlet ereksheligi
Aqyrtas jospary jaǵynan óte dál eseptelgen.
Keshenniń ortasynda úlken aýla ornalasqan. Onyń ainalasyna ondaǵan bólme salynǵan. Keibir bólmelerdiń kólemi birdei bolsa, keibiri erekshe úlken etip jobalanǵan. Ǵimarattyń qabyrǵalarynyń qalyńdyǵy kei jerlerde 4 metrge deiin jetedi.
Qurylysta paidalanylǵan qyzyl qumtas alystaǵy karerlerden ákelingen degen pikir bar. Ol dáýir úshin mundai aýqymdy qurylys úlken injenerlik jetistik sanalady.
Aqyrtas týraly ańyzdar
Jergilikti turǵyndar arasynda Aqyrtasqa qatysty kóptegen ańyz saqtalǵan.
Eń belgili ańyzdardyń birinde bul saraidy alyp dáýler salǵan delinedi. Olar kún saiyn alyp tastardy birneshe shaqyrym jerden arqalap jetkizgen eken. Taǵy bir ańyzda keshenniń astynda altynǵa toly jasyryn bólmeler bar ekeni aitylady.
Keibir adamdar Aqyrtasta erekshe energiia seziletinin aityp, bul jerdi tylsym mekenderdiń qataryna qosady. Alaida mundai pikirler ǵylymi turǵydan dáleldenbegen.
Arheologiialyq zertteýler
Aqyrtas XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap zerttele bastady.
Keńes dáýirinde jáne táýelsiz Qazaqstan kezeńinde kóptegen arheologiialyq ekspeditsiialar uiymdastyryldy.
Qazba jumystary kezinde:
sý qubyrlarynyń qaldyqtary;
keramika synyqtary;
turmystyq buiymdar;
qurylys quraldarynyń izderi tabylǵan.
Bul derekter keshende adamdardyń uzaq ýaqyt ómir súrgenin nemese jumys istegenin kórsetedi.
Aqyrtas tarihi mańyzy joǵary nysan retinde Uly Jibek jolynyń eskertkishteri quramynda IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimine engizilgen. Bul onyń tek Qazaqstan úshin ǵana emes, búkil adamzat tarihy úshin qundy mádeni mura ekenin dáleldeidi.
Týristerdi nesimen qyzyqtyrady?
Búginde Aqyrtas Qazaqstandaǵy eń erekshe arheologiialyq baǵyttardyń birine ainalǵan.
Munda kelgen týrister:
alyp tas bloktardy kóredi;
ejelgi qurylys tehnologiiasymen tanysady;
Uly Jibek jolynyń tarihyn zertteidi;
kóne órkeniettiń qupiiasyna jaqyndai túsedi.
Keshen ásirese tarihshylar, arheologtar jáne fotograftar arasynda tanymal.
Aqyrtas – jai ǵana kóne ǵimarat emes. Ol – túrki órkenietiniń sáýlet óneri, injenerlik múmkindigi jáne tarihi qupiialary toǵysqan biregei eskertkish. Ǵasyrlar boiy jel men ýaqyttyń synyna tótep bergen bul keshen búgingi kúnge deiin zertteýshilerdi tańǵaldyryp keledi.
Múmkin, bolashaqtaǵy arheologiialyq jańalyqtar Aqyrtastyń shyn máninde ne úshin salynǵanyn, ony kim turǵyzǵanyn jáne ne sebepti aiaqtalmai qalǵanyn naqtylap berer. Al ázirge Aqyrtas – Qazaqstannyń eń jumbaq tarihi oryndarynyń biri bolyp qala beredi.
