2026 جىلى الماتى قالاسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن الماتى قالاسى مۋزەيلەر بٸرلەستٸگٸ ناۋرىزباي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان قاراعايلى قورىمىنداعى ەرتە تەمٸر دەۋٸرٸنٸڭ ساق كەزەڭٸنە جاتاتىن وبادا شۇعىل ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. زەرتتەۋ بارىسىندا بٸرەگەي التىن بۇيىم مەن كٶپتەگەن ادام سٷيەگٸ تابىلدى, دەپ حابارلايدى ult.kz.
وبانىڭ ديامەترٸ 25-26 مەتر, بيٸكتٸگٸ شامامەن 2,5 مەتر. قورىمدى زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸنە نەگٸزدەلگەن الدىن الا مەرزٸمدەۋ بويىنشا ەسكەرتكٸش ساق دەۋٸرٸنە, ياعني بٸزدٸڭ زامانىمىزعا دەيٸنگٸ IV-III عاسىرلارعا جاتادى. قورعان ەجەلگٸ زاماندا-اق تونالعان. توناۋشىلار قازعان شۇڭقىردىڭ كٶلەمٸ – 3 مەتر.
قازبا جۇمىستارى بارىسىندا ارحەولوگتەر كٶپتەگەن ادام سٷيەگٸن انىقتادى. الدىن الا بولجام بويىنشا, وبادا تٶرت ەرەسەك ادام مەن ٷش بالا جەرلەنگەن بولۋى مٷمكٸن. الايدا جەرلەنگەن ادامداردىڭ ناقتى سانى ەزٸرگە انىقتالعان جوق.
ادام سٷيەكتەرٸنەن بٶلەك, ساق دەۋٸرٸنە تەن قىش ىدىستاردىڭ سىنىقتارى تابىلدى. توناۋ سالدارىنان ارحەولوگييالىق جەدٸگەرلەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ رەتسٸز شاشىلىپ قالعان.
تابىلعان ولجالاردىڭ ٸشٸندە ەرەكشە قۇندىسى – ايۋ بەينەسٸندە قۇيىلعان شاعىن التىن مٷسٸنشە. عالىمداردىڭ بولجامىنشا, بۇل بۇيىم باس كيٸمدٸ ەشەكەيلەۋگە ارنالعان. التىن ەشەكەيدەگٸ ارنايى تەسٸكتەر ونىڭ باس كيٸمگە تٸگٸلٸپ بەكٸتٸلگەنٸن اڭعارتادى.
مۇنداي بۇيىمدار ساق دەۋٸرٸندەگٸ كيٸم ٷلگٸلەرٸنە تەن. وسىعان ۇقساس جەدٸگەرلەر باسقا ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەردەن دە بەلگٸلٸ. اتاپ ايتقاندا, «التىن ادامنىڭ» باس كيٸمٸنەن ارقار بەينەسٸندەگٸ التىن ەشەكەي تابىلعان. ال 2014 جىلى كٶكقاينار قورىمىنان باس كيٸمنٸڭ سەندٸك ەلەمەنتٸ بولعان بارىس مٷسٸنشەسٸ انىقتالعان.
«قاراعايلى قورىمىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. جەرلەۋ رەسٸمٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن ناقتىلاۋ جەنە جەرلەنگەن ادامداردىڭ سانىن انىقتاۋ ماقساتىندا قوسىمشا عىلىمي تالداۋلار جٷرگٸزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جۇمىستارعا انتروپولوگ ماماندار دا تارتىلادى. بٸر وبادان ادام سٷيەكتەرٸنٸڭ ەدەتتەن تىس كٶپ تابىلۋى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. ٶيتكەنٸ مۇنداي جەرلەۋ ورىندارى قازاقستان اۋماعىندا سيرەك كەزدەسەدٸ. ەدەتتە وسىنداي كٶلەمدەگٸ وبالارعا بٸر نەمەسە ەكٸ ادام جەرلەنگەن», – دەيدٸ «الماتى قالاسى مۋزەيلەر بٸرلەستٸگٸ» كمقك-نٸڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ مارات مۇعالۇلى نۇرپەيٸسوۆ.
«ايۋ بەينەسٸندەگٸ التىن مٷسٸنشە – قازاقستان ٷشٸن بٸرەگەي جەدٸگەر. بۇعان دەيٸن ەلٸمٸزدە مۇنداي ولجا كەزدەسپەگەن. بۇل جاڭالىق قارا تەڭٸز ماڭىنان التايعا دەيٸنگٸ بٷكٸل ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ مەدەني بايلانىس پەن ۇقساستىقتى زەرتتەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ», – دەيدٸ «الماتى قالاسى مۋزەيلەر بٸرلەستٸگٸ» كمقك ديرەكتورى لەززات قۇدايبەرگەنقىزى ساعىندىقوۆا.
ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر تولىق اياقتالىپ, تابىلعان ماتەريالدارعا قاجەتتٸ عىلىمي ٶڭدەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلگەننەن كەيٸن اسا قۇندى جەدٸگەرلەردٸ الماتى مۋزەيٸنٸڭ ەكسپوزيتسيياسىنا ەنگٸزٸپ, كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنۋ جوسپارلانىپ وتىر.
2022 جىلى الماتى قالاسى مۋزەيلەر بٸرلەستٸگٸ ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە ارنايى ليتسەنزييا الىپ, قالا اۋماعىندا دەربەس عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتٸن باستادى. سول جىلى الاتاۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى ەرتە تەمٸر دەۋٸرٸنە جاتاتىن وبادان بٸزدٸڭ زامانىمىزعا دەيٸنگٸ V-II عاسىرلارعا تەن ساق جاۋىنگەرٸنٸڭ تونالماعان جەرلەۋ ورنى تابىلدى. قازبا بارىسىندا التىنمەن بەزەندٸرٸلگەن قىلىشتىڭ بٶلٸكتەرٸ, اڭ ستيلٸندە جاسالعان التىن ەشەكەيلەر, كٷمٸس بۇيىمدار مەن ادام سٷيەكتەرٸ انىقتالدى. 2024 جىلى الاتاۋ اۋدانىنداعى وبالاردىڭ بٸرٸن زەرتتەۋ كەزٸندە ادام سٷيەكتەرٸنٸڭ بٶلٸكتەرٸ, قولادان جاسالعان بەكٸتكٸش ەلەمەنتتەر مەن شەگەلەر تابىلدى.
سونىمەن قاتار «بورالداي ساق قورعاندارى» ارحەولوگييالىق پاركٸنٸڭ اۋماعىندا يتالييا جەنە فرانتسييا ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن گەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلدٸ. زاماناۋي عىلىمي ەدٸستەردٸ قولدانۋ ارقىلى ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەردٸڭ جەر استىنداعى قۇرىلىمىن زەرتتەۋگە مٷمكٸندٸك تۋدى.
2025 جىلى ەرتە تەمٸر دەۋٸرٸنە جاتاتىن وبالاردىڭ بٸرٸنەن ەجەلگٸ توناۋشىلار قازعان جەراستى جولى انىقتالدى. وسىدان كەيٸن ماماندار ەسكەرتكٸشتٸڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلٸكتەرٸن, بٷلٸنۋ سيپاتىن جەنە ساقتالۋ دەڭگەيٸن جان-جاقتى زەرتتەدٸ.
وسىلايشا, الماتى قالاسى مۋزەيلەر بٸرلەستٸگٸنٸڭ ارحەولوگييالىق قىزمەتٸ تەك قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزۋمەن شەكتەلمەيدٸ. ول ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەردٸ كەشەندٸ زەرتتەۋگە جەنە ساقتاۋعا باعىتتالعان زاماناۋي عىلىمي ەدٸستەردٸ قولدانۋدى دا قامتيدى. بٷگٸندە بٸرلەستٸك جويىلىپ كەتۋ قاۋپٸ تٶنٸپ تۇرعان ارحەولوگييالىق نىسانداردى زەرتتەۋدٸ جالعاستىرىپ, قالانىڭ تاريحي-مەدەني مۇراسىن ساقتاۋعا جەنە جاڭا عىلىمي دەرەكتەردٸ عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزۋگە ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ.
ەربٸر ارحەولوگييالىق ولجا – ٶتكەن تاريحىمىزدىڭ جاڭا بٸر ايعاعى. مۇنداي قۇندى جەدٸگەرلەر قالامىزدىڭ تاريحىن تەرەڭٸرەك تانىپ-بٸلۋگە جەنە تاريحي مۇرامىزدى كەلەر ۇرپاققا ساقتاپ جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
