Қазақстанның кең байтақ даласында ғасырлар бойы ел аузынан түспей келе жатқан жұмбақ мекендер аз емес. Бір жерде адамдардың жоғалып кеткені туралы аңыз айтылса, енді бір жерде түнде белгісіз дыбыстар естілетіні, ал кейбір тарихи орындардың «қарғысқа ұшырағаны» жөнінде әңгімелер тараған, деп хабарлайды ult.kz.
Бірақ мұндай оқиғалардың астарында шынымен тылсым күш жатыр ма, әлде бәрінің ғылыми түсіндірмесі бар ма? Археологтар, геологтар және тарихшылардың зерттеулері бұл сұраққа мүлде басқа қырынан жауап береді.
«Қарғыс атқан орын» деген ұғым қайдан шыққан?
Әлемнің барлық халықтарында қасиетті немесе қауіпті саналатын жерлер болған. Мұндай орындарға адамдар ерекше құрметпен қарап, түрлі тыйымдар енгізген.
Антропологтардың айтуынша, мұндай аңыздардың бірнеше себебі бар. Біріншісі – адамдарды қауіпті жерлерден сақтау. Екіншісі – тарихи оқиғаларды ұмыттырмау. Үшіншісі – табиғат құбылыстарын ғылым дамымаған кезеңде түсіндіру әрекеті.
Қазақстандағы көптеген «қарғыс атқан» деп саналатын орындар кейін археологиялық немесе табиғи ескерткіштер болып шыққан. Олардың басым бөлігі киелі жерлер санатына кіреді.
Барсакелмес: «барсаң, қайтпайсың» деген атау қайдан шыққан?
Ең жұмбақ орындардың бірі – Арал теңізіндегі Барсакелмес.
Бұл атаудың өзі қазақ тілінен аударғанда «барсаң, қайтып келмейсің» деген мағынаны береді. Сондықтан халық арасында бұл арал туралы небір қорқынышты әңгімелер тараған. Бір аңызда аралға көшіп барған адамдардың түгел жоғалып кеткені айтылады. Енді бірінде уақыт басқаша өтеді, бірнеше күн болған адам елге оралғанда жылдар өтіп кеткенін көреді деген сенім бар.
Алайда тарихшылар бұл аңыздардың нақты дәлелі жоқ екенін айтады.
Қазіргі зерттеулерге сәйкес, Барсакелместің атауы аралдың табиғи жағдайымен байланысты болуы мүмкін. Бұрын бұл жерде тұщы су тапшы болған. Қатал климат, аптап ыстық және азық-түліктің жетіспеуі аралда ұзақ өмір сүруге мүмкіндік бермеген. Сондықтан «барған адам қайтпайды» деген сөз уақыт өте келе аңызға айналған. Кейін теңіз тартылып, бұрынғы арал құрлықпен қосылып кетті.
Ақыртас: екі ғасыр бойы шешілмеген жұмбақ
Жамбыл облысындағы Ақыртас – Қазақстандағы ең құпия археологиялық кешендердің бірі.
Қызыл тастардан тұрғызылған алып құрылыстың кім салғаны және нақты не мақсатта пайдаланылғаны туралы бір тоқтам жоқ. Кейбір зерттеушілер оны сарай десе, енді біреулері бекініс немесе діни кешен болған деп есептейді.
Жергілікті тұрғындар арасында бұл орынға қатысты «қарғыс атқан қала», «алыптар салған ғимарат» деген аңыздар таралған.
Алайда археологтар мұндай болжамдарды растамайды. Олар Ақыртаста жүз жылдан астам уақыт бойы зерттеу жүргізіліп келе жатқанын, құрылыс ерте орта ғасырларға жататынын айтады. Кешенде су құбырының іздері, тұрғын үйлер мен шаруашылық нысандары анықталған. Бірақ оның нақты қызметі әлі күнге дейін ғылым үшін жұмбақ күйінде қалып отыр.
Киелі жартастар неге қорқынышты көрінеді?
Қазақстандағы көптеген жартастар мен петроглифтер орналасқан жерлерге қатысты да түрлі аңыздар айтылады.
Кейбір тұрғындар түнде бұл маңнан белгісіз жарық көрінетінін немесе түсініксіз дыбыстар шығатынын айтады. Осындай әңгімелердің әсерінен кей жерлер «қарғыс атқан» деген атауға ие болған.
Археологтардың пікірінше, мұндай орындардың көпшілігі ежелгі адамдардың діни рәсімдері өткізілген киелі мекендер болған. Сондықтан халық оларды ғасырлар бойы ерекше құрметтеп, түрлі аңыздармен байланыстырған. Бұл – көптеген мәдениеттерге ортақ құбылыс.
Неліктен адамдар тылсымға сенеді?
Психологтар мұны адамның миының ерекшелігімен түсіндіреді.
Адам белгісіз дыбыс естісе немесе түсіндіре алмайтын жағдайға тап болса, ми оған бірден мағына іздейді. Егер сол жер туралы бұрыннан аңыз естіген болса, кез келген табиғи құбылысты тылсым күшпен байланыстыруы мүмкін.
Мысалы, желдің үні, тау жыныстарының қозғалысы, магнит өрісінің өзгеруі немесе ерекше ландшафт адамның сезіміне әсер етуі ықтимал. Ал мұндай әсерлер уақыт өте келе аңыздың күшеюіне себеп болады.
Ғылым мен аңыз қатар өмір сүре ала ма?
Тарихшылардың айтуынша, аңыздарды бірден жоққа шығаруға болмайды. Себебі олардың көбінің түбінде нақты тарихи оқиғалар жатады.
Мәселен, соғыс болған жерлер, көне қорымдар немесе табиғаты қатал аймақтар туралы әңгімелер ұрпақтан ұрпаққа өзгеріп жетіп, кейін «қарғыс» туралы мифке айналуы мүмкін.
Сондықтан ғалымдар мұндай орындарды зерттегенде аңыздарды да назардан тыс қалдырмайды. Кей жағдайда дәл халық аузындағы әңгімелер археологиялық жаңалықтардың ашылуына себеп болған.
Қазақстандағы «қарғыс атқан» орындардың көпшілігі – табиғи немесе тарихи ескерткіштер. Олар туралы айтылатын аңыздар халықтың дүниетанымы мен мәдени мұрасының бір бөлігі саналады.
Ғылым әзірге бұл жерлерде тылсым күштің барын дәлелдеген жоқ. Бірақ Ақыртас сияқты сыры толық ашылмаған нысандар мен Барсакелмеске қатысты тарихи жұмбақтар зерттеушілердің қызығушылығын әлі де оятып келеді.
Сондықтан «қарғыс атқан орындар» туралы әңгімелерді қорқынышты оқиға ретінде емес, халқымыздың тарихы, фольклоры және ғылым әлі толық жауап бере алмаған құпиялардың тоғысқан тұсы ретінде қабылдаған жөн.
