قازاقستاننىڭ كەڭ بايتاق دالاسىندا عاسىرلار بويى ەل اۋزىنان تٷسپەي كەلە جاتقان جۇمباق مەكەندەر از ەمەس. بٸر جەردە ادامداردىڭ جوعالىپ كەتكەنٸ تۋرالى اڭىز ايتىلسا, ەندٸ بٸر جەردە تٷندە بەلگٸسٸز دىبىستار ەستٸلەتٸنٸ, ال كەيبٸر تاريحي ورىنداردىڭ «قارعىسقا ۇشىراعانى» جٶنٸندە ەڭگٸمەلەر تاراعان, دەپ حابارلايدى ult.kz.
بٸراق مۇنداي وقيعالاردىڭ استارىندا شىنىمەن تىلسىم كٷش جاتىر ما, ەلدە بەرٸنٸڭ عىلىمي تٷسٸندٸرمەسٸ بار ما? ارحەولوگتار, گەولوگتار جەنە تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋلەرٸ بۇل سۇراققا مٷلدە باسقا قىرىنان جاۋاپ بەرەدٸ.
«قارعىس اتقان ورىن» دەگەن ۇعىم قايدان شىققان?
ەلەمنٸڭ بارلىق حالىقتارىندا قاسيەتتٸ نەمەسە قاۋٸپتٸ سانالاتىن جەرلەر بولعان. مۇنداي ورىندارعا ادامدار ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراپ, تٷرلٸ تىيىمدار ەنگٸزگەن.
انتروپولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي اڭىزداردىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار. بٸرٸنشٸسٸ – ادامداردى قاۋٸپتٸ جەرلەردەن ساقتاۋ. ەكٸنشٸسٸ – تاريحي وقيعالاردى ۇمىتتىرماۋ. ٷشٸنشٸسٸ – تابيعات قۇبىلىستارىن عىلىم دامىماعان كەزەڭدە تٷسٸندٸرۋ ەرەكەتٸ.
قازاقستانداعى كٶپتەگەن «قارعىس اتقان» دەپ سانالاتىن ورىندار كەيٸن ارحەولوگييالىق نەمەسە تابيعي ەسكەرتكٸشتەر بولىپ شىققان. ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ كيەلٸ جەرلەر ساناتىنا كٸرەدٸ.
بارساكەلمەس: «بارساڭ, قايتپايسىڭ» دەگەن اتاۋ قايدان شىققان?
ەڭ جۇمباق ورىنداردىڭ بٸرٸ – ارال تەڭٸزٸندەگٸ بارساكەلمەس.
بۇل اتاۋدىڭ ٶزٸ قازاق تٸلٸنەن اۋدارعاندا «بارساڭ, قايتىپ كەلمەيسٸڭ» دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. سوندىقتان حالىق اراسىندا بۇل ارال تۋرالى نەبٸر قورقىنىشتى ەڭگٸمەلەر تاراعان. بٸر اڭىزدا ارالعا كٶشٸپ بارعان ادامداردىڭ تٷگەل جوعالىپ كەتكەنٸ ايتىلادى. ەندٸ بٸرٸندە ۋاقىت باسقاشا ٶتەدٸ, بٸرنەشە كٷن بولعان ادام ەلگە ورالعاندا جىلدار ٶتٸپ كەتكەنٸن كٶرەدٸ دەگەن سەنٸم بار.
الايدا تاريحشىلار بۇل اڭىزداردىڭ ناقتى دەلەلٸ جوق ەكەنٸن ايتادى.
قازٸرگٸ زەرتتەۋلەرگە سەيكەس, بارساكەلمەستٸڭ اتاۋى ارالدىڭ تابيعي جاعدايىمەن بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن. بۇرىن بۇل جەردە تۇششى سۋ تاپشى بولعان. قاتال كليمات, اپتاپ ىستىق جەنە ازىق-تٷلٸكتٸڭ جەتٸسپەۋٸ ارالدا ۇزاق ٶمٸر سٷرۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەگەن. سوندىقتان «بارعان ادام قايتپايدى» دەگەن سٶز ۋاقىت ٶتە كەلە اڭىزعا اينالعان. كەيٸن تەڭٸز تارتىلىپ, بۇرىنعى ارال قۇرلىقپەن قوسىلىپ كەتتٸ.
اقىرتاس: ەكٸ عاسىر بويى شەشٸلمەگەن جۇمباق
جامبىل وبلىسىنداعى اقىرتاس – قازاقستانداعى ەڭ قۇپييا ارحەولوگييالىق كەشەندەردٸڭ بٸرٸ.
قىزىل تاستاردان تۇرعىزىلعان الىپ قۇرىلىستىڭ كٸم سالعانى جەنە ناقتى نە ماقساتتا پايدالانىلعانى تۋرالى بٸر توقتام جوق. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر ونى ساراي دەسە, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ بەكٸنٸس نەمەسە دٸني كەشەن بولعان دەپ ەسەپتەيدٸ.
جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار اراسىندا بۇل ورىنعا قاتىستى «قارعىس اتقان قالا», «الىپتار سالعان عيمارات» دەگەن اڭىزدار تارالعان.
الايدا ارحەولوگتار مۇنداي بولجامداردى راستامايدى. ولار اقىرتاستا جٷز جىلدان استام ۋاقىت بويى زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلٸپ كەلە جاتقانىن, قۇرىلىس ەرتە ورتا عاسىرلارعا جاتاتىنىن ايتادى. كەشەندە سۋ قۇبىرىنىڭ ٸزدەرٸ, تۇرعىن ٷيلەر مەن شارۋاشىلىق نىساندارى انىقتالعان. بٸراق ونىڭ ناقتى قىزمەتٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن عىلىم ٷشٸن جۇمباق كٷيٸندە قالىپ وتىر.
كيەلٸ جارتاستار نەگە قورقىنىشتى كٶرٸنەدٸ?
قازاقستانداعى كٶپتەگەن جارتاستار مەن پەتروگليفتەر ورنالاسقان جەرلەرگە قاتىستى دا تٷرلٸ اڭىزدار ايتىلادى.
كەيبٸر تۇرعىندار تٷندە بۇل ماڭنان بەلگٸسٸز جارىق كٶرٸنەتٸنٸن نەمەسە تٷسٸنٸكسٸز دىبىستار شىعاتىنىن ايتادى. وسىنداي ەڭگٸمەلەردٸڭ ەسەرٸنەن كەي جەرلەر «قارعىس اتقان» دەگەن اتاۋعا يە بولعان.
ارحەولوگتاردىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنداي ورىنداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەجەلگٸ ادامداردىڭ دٸني رەسٸمدەرٸ ٶتكٸزٸلگەن كيەلٸ مەكەندەر بولعان. سوندىقتان حالىق ولاردى عاسىرلار بويى ەرەكشە قۇرمەتتەپ, تٷرلٸ اڭىزدارمەن بايلانىستىرعان. بۇل – كٶپتەگەن مەدەنيەتتەرگە ورتاق قۇبىلىس.
نەلٸكتەن ادامدار تىلسىمعا سەنەدٸ?
پسيحولوگتار مۇنى ادامنىڭ ميىنىڭ ەرەكشەلٸگٸمەن تٷسٸندٸرەدٸ.
ادام بەلگٸسٸز دىبىس ەستٸسە نەمەسە تٷسٸندٸرە المايتىن جاعدايعا تاپ بولسا, مي وعان بٸردەن ماعىنا ٸزدەيدٸ. ەگەر سول جەر تۋرالى بۇرىننان اڭىز ەستٸگەن بولسا, كەز كەلگەن تابيعي قۇبىلىستى تىلسىم كٷشپەن بايلانىستىرۋى مٷمكٸن.
مىسالى, جەلدٸڭ ٷنٸ, تاۋ جىنىستارىنىڭ قوزعالىسى, ماگنيت ٶرٸسٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ نەمەسە ەرەكشە لاندشافت ادامنىڭ سەزٸمٸنە ەسەر ەتۋٸ ىقتيمال. ال مۇنداي ەسەرلەر ۋاقىت ٶتە كەلە اڭىزدىڭ كٷشەيۋٸنە سەبەپ بولادى.
عىلىم مەن اڭىز قاتار ٶمٸر سٷرە الا ما?
تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, اڭىزداردى بٸردەن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سەبەبٸ ولاردىڭ كٶبٸنٸڭ تٷبٸندە ناقتى تاريحي وقيعالار جاتادى.
مەسەلەن, سوعىس بولعان جەرلەر, كٶنە قورىمدار نەمەسە تابيعاتى قاتال ايماقتار تۋرالى ەڭگٸمەلەر ۇرپاقتان ۇرپاققا ٶزگەرٸپ جەتٸپ, كەيٸن «قارعىس» تۋرالى ميفكە اينالۋى مٷمكٸن.
سوندىقتان عالىمدار مۇنداي ورىنداردى زەرتتەگەندە اڭىزداردى دا نازاردان تىس قالدىرمايدى. كەي جاعدايدا دەل حالىق اۋزىنداعى ەڭگٸمەلەر ارحەولوگييالىق جاڭالىقتاردىڭ اشىلۋىنا سەبەپ بولعان.
قازاقستانداعى «قارعىس اتقان» ورىنداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ – تابيعي نەمەسە تاريحي ەسكەرتكٸشتەر. ولار تۋرالى ايتىلاتىن اڭىزدار حالىقتىڭ دٷنيەتانىمى مەن مەدەني مۇراسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ سانالادى.
عىلىم ەزٸرگە بۇل جەرلەردە تىلسىم كٷشتٸڭ بارىن دەلەلدەگەن جوق. بٸراق اقىرتاس سيياقتى سىرى تولىق اشىلماعان نىساندار مەن بارساكەلمەسكە قاتىستى تاريحي جۇمباقتار زەرتتەۋشٸلەردٸڭ قىزىعۋشىلىعىن ەلٸ دە وياتىپ كەلەدٸ.
سوندىقتان «قارعىس اتقان ورىندار» تۋرالى ەڭگٸمەلەردٸ قورقىنىشتى وقيعا رەتٸندە ەمەس, حالقىمىزدىڭ تاريحى, فولكلورى جەنە عىلىم ەلٸ تولىق جاۋاپ بەرە الماعان قۇپييالاردىڭ توعىسقان تۇسى رەتٸندە قابىلداعان جٶن.
