تٷركٸستان وبلىسىنداعى ورتاعاسىرلىق وتىرار قالاشىعىندا ارحەولوگتار التىن وردا دەۋٸرٸنە جاتاتىن ەڭ كٶنە مەشٸتتٸڭ ورنىن انىقتادى, دەپ حابارلايدى ult.kz.
XIII عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسى مەن XIV عاسىرعا تيەسٸلٸ نىسان بٷگٸنگە دەيٸن وتىراردان تابىلعان ەڭ ەرتە كەزەڭدەگٸ مەشٸت سانالادى. سونىمەن قاتار قازبا بارىسىندا قالا تاريحىندا العاش رەت تاس تٶسەلگەن كٶشە دە اشىلدى.
زەرتتەۋ قر عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸنٸڭ قارجىلاندىرۋىمەن جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان «قازاقستانعا يسلام دٸنٸنٸڭ ەنۋٸن جەنە تارالۋىن ارحەولوگييالىق جەنە جازبا دەرەكتەر نەگٸزٸندە زەرتتەۋ» عىلىمي جوباسى اياسىندا جٷرگٸزٸلۋدە. ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسييانى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇحتار قوجا باسقارادى.
بيىلعى دالالىق ماۋسىمدا وتىراردىڭ شاحريستان بٶلٸگٸندە جٷرگٸزٸلگەن قازبا جۇمىستارى كەزٸندە بەس قۇرىلىس كەزەڭٸنە جاتاتىن مەدەني قاباتتار انىقتالعان. جوعارعى قاباتتاردان تۇرعىن ٷيلەر, شارۋاشىلىق بٶلمەلەرٸ, قۇمىرا كٷيدٸرەتٸن پەشتەر مەن قىش تٶسەلگەن كٶشەلەر تابىلسا, ەڭ تٶمەنگٸ قاباتتان التىن وردا كەزەڭٸنە جاتاتىن مەشٸتتٸڭ قابىرعالارى جەنە وعان اپاراتىن تاس كٶشە اشىلعان.
پروفەسسور مۇحتار قوجانىڭ ايتۋىنشا, عيماراتتىڭ مەشٸت ەكەنٸن بٸرنەشە بەلگٸ دەلەلدەيدٸ. اتاپ ايتقاندا, قابىرعالاردىڭ قۇبىلا باعىتىنا دەل سەيكەستەنٸپ سالىنۋى, ماڭىنان كٶپتەگەن مۇسىلماندىق جەرلەۋ ورىندارىنىڭ تابىلۋى جەنە عيماراتقا دەيٸن ارنايى ەكەلٸنگەن ٷلكەن تاستارمەن كٶشە تٶسەلۋٸ ونىڭ دٸني نىسان بولعانىن كٶرسەتەدٸ.
ارحەولوگتار قازٸرگە دەيٸن مەشٸتتٸڭ بٸر بٶلٸگٸن عانا اشقان. عالىمداردىڭ بولجامىنشا, قازٸرگٸ زەرتتەلگەن اۋماق مەشٸتتٸڭ الدىنداعى اۋلا بولۋى مٷمكٸن, ال ميحرابى ورنالاسقان نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ ەلٸ جەر استىندا جاتىر.
قازبا بارىسىندا وتىرار تاريحى ٷشٸن ەرەكشە ماڭىزى بار بٸرقاتار قۇندى جەدٸگەرلەر تابىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا اراب جازۋى بار مٶر-جٷزٸك, سىرلى پاندجارا, كٷمبەز ۇشىنا ورناتىلاتىن قۋببا, سىرلى سيياساۋىتتىڭ بٶلشەگٸ, سٷيەكتەن جاسالعان قۇرالدار جەنە تٷرلٸ كەزەڭدەرگە جاتاتىن كٷمٸس, مىس, سونداي-اق قىتاي تەڭگەلەرٸ بار. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ولجالار وتىراردىڭ ۇلى جٸبەك جولىنداعى ٸرٸ ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ بولعانىن تاعى بٸر مەرتە دەلەلدەيدٸ.
بۇعان دەيٸن, 2025 جىلى وسى ەكسپەديتسييا وتىراردىڭ راباد بٶلٸگٸنەن ەكٸ بٶلمەسٸندە دە ميحرابى بار تۇرعىن ٷي كەشەنٸن انىقتاعان بولاتىن. راديوكٶمٸرتەكتٸ تالداۋ نەتيجەسٸندە ونىڭ VIII عاسىردىڭ ورتاسىنا جاتاتىنى بەلگٸلٸ بولدى. بۇل ورتالىق ازيياداعى تۇرعىن ٷي ٸشٸنەن تابىلعان العاشقى ميحرابتاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە باعالانعان.
عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە, بيىلعى جاڭالىقتار وتىراردىڭ XIII عاسىردان كەيٸن دە قارقىندى دامىپ, التىن وردا دەۋٸرٸندە قالا مەدەنيەتٸنٸڭ گٷلدەنگەن ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ بولعانىن ايقىن كٶرسەتەدٸ. سونداي-اق تاس تٶسەلگەن كٶشە مەن كٶنە مەشٸتتٸڭ ورنى بولاشاقتا ٶڭٸردٸڭ تاريحي-تۋريستٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا تابىلعان نىساندى كونسەرۆاتسييالاۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە. ال زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸ 2026 جىلعى 28–29 قىركٷيەكتە ۇلىبريتانييانىڭ كەمبريدج قالاسىندا ٶتەتٸن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسييادا تانىستىرىلادى.
