Qazaqstannyń keń baitaq dalasynda ǵasyrlar boiy el aýzynan túspei kele jatqan jumbaq mekender az emes. Bir jerde adamdardyń joǵalyp ketkeni týraly ańyz aitylsa, endi bir jerde túnde belgisiz dybystar estiletini, al keibir tarihi oryndardyń «qarǵysqa ushyraǵany» jóninde áńgimeler taraǵan, dep habarlaidy ult.kz.
Biraq mundai oqiǵalardyń astarynda shynymen tylsym kúsh jatyr ma, álde báriniń ǵylymi túsindirmesi bar ma? Arheologtar, geologtar jáne tarihshylardyń zertteýleri bul suraqqa múlde basqa qyrynan jaýap beredi.
«Qarǵys atqan oryn» degen uǵym qaidan shyqqan?
Álemniń barlyq halyqtarynda qasietti nemese qaýipti sanalatyn jerler bolǵan. Mundai oryndarǵa adamdar erekshe qurmetpen qarap, túrli tyiymdar engizgen.
Antropologtardyń aitýynsha, mundai ańyzdardyń birneshe sebebi bar. Birinshisi – adamdardy qaýipti jerlerden saqtaý. Ekinshisi – tarihi oqiǵalardy umyttyrmaý. Úshinshisi – tabiǵat qubylystaryn ǵylym damymaǵan kezeńde túsindirý áreketi.
Qazaqstandaǵy kóptegen «qarǵys atqan» dep sanalatyn oryndar keiin arheologiialyq nemese tabiǵi eskertkishter bolyp shyqqan. Olardyń basym bóligi kieli jerler sanatyna kiredi.
Barsakelmes: «barsań, qaitpaisyń» degen ataý qaidan shyqqan?
Eń jumbaq oryndardyń biri – Aral teńizindegi Barsakelmes.
Bul ataýdyń ózi qazaq tilinen aýdarǵanda «barsań, qaityp kelmeisiń» degen maǵynany beredi. Sondyqtan halyq arasynda bul aral týraly nebir qorqynyshty áńgimeler taraǵan. Bir ańyzda aralǵa kóship barǵan adamdardyń túgel joǵalyp ketkeni aitylady. Endi birinde ýaqyt basqasha ótedi, birneshe kún bolǵan adam elge oralǵanda jyldar ótip ketkenin kóredi degen senim bar.
Alaida tarihshylar bul ańyzdardyń naqty dáleli joq ekenin aitady.
Qazirgi zertteýlerge sáikes, Barsakelmestiń ataýy araldyń tabiǵi jaǵdaiymen bailanysty bolýy múmkin. Buryn bul jerde tushy sý tapshy bolǵan. Qatal klimat, aptap ystyq jáne azyq-túliktiń jetispeýi aralda uzaq ómir súrýge múmkindik bermegen. Sondyqtan «barǵan adam qaitpaidy» degen sóz ýaqyt óte kele ańyzǵa ainalǵan. Keiin teńiz tartylyp, burynǵy aral qurlyqpen qosylyp ketti.
Aqyrtas: eki ǵasyr boiy sheshilmegen jumbaq
Jambyl oblysyndaǵy Aqyrtas – Qazaqstandaǵy eń qupiia arheologiialyq keshenderdiń biri.
Qyzyl tastardan turǵyzylǵan alyp qurylystyń kim salǵany jáne naqty ne maqsatta paidalanylǵany týraly bir toqtam joq. Keibir zertteýshiler ony sarai dese, endi bireýleri bekinis nemese dini keshen bolǵan dep esepteidi.
Jergilikti turǵyndar arasynda bul orynǵa qatysty «qarǵys atqan qala», «alyptar salǵan ǵimarat» degen ańyzdar taralǵan.
Alaida arheologtar mundai boljamdardy rastamaidy. Olar Aqyrtasta júz jyldan astam ýaqyt boiy zertteý júrgizilip kele jatqanyn, qurylys erte orta ǵasyrlarǵa jatatynyn aitady. Keshende sý qubyrynyń izderi, turǵyn úiler men sharýashylyq nysandary anyqtalǵan. Biraq onyń naqty qyzmeti áli kúnge deiin ǵylym úshin jumbaq kúiinde qalyp otyr.
Kieli jartastar nege qorqynyshty kórinedi?
Qazaqstandaǵy kóptegen jartastar men petroglifter ornalasqan jerlerge qatysty da túrli ańyzdar aitylady.
Keibir turǵyndar túnde bul mańnan belgisiz jaryq kórinetinin nemese túsiniksiz dybystar shyǵatynyn aitady. Osyndai áńgimelerdiń áserinen kei jerler «qarǵys atqan» degen ataýǵa ie bolǵan.
Arheologtardyń pikirinshe, mundai oryndardyń kópshiligi ejelgi adamdardyń dini rásimderi ótkizilgen kieli mekender bolǵan. Sondyqtan halyq olardy ǵasyrlar boiy erekshe qurmettep, túrli ańyzdarmen bailanystyrǵan. Bul – kóptegen mádenietterge ortaq qubylys.
Nelikten adamdar tylsymǵa senedi?
Psihologtar muny adamnyń miynyń ereksheligimen túsindiredi.
Adam belgisiz dybys estise nemese túsindire almaityn jaǵdaiǵa tap bolsa, mi oǵan birden maǵyna izdeidi. Eger sol jer týraly burynnan ańyz estigen bolsa, kez kelgen tabiǵi qubylysty tylsym kúshpen bailanystyrýy múmkin.
Mysaly, jeldiń úni, taý jynystarynyń qozǵalysy, magnit órisiniń ózgerýi nemese erekshe landshaft adamnyń sezimine áser etýi yqtimal. Al mundai áserler ýaqyt óte kele ańyzdyń kúsheiýine sebep bolady.
Ǵylym men ańyz qatar ómir súre ala ma?
Tarihshylardyń aitýynsha, ańyzdardy birden joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Sebebi olardyń kóbiniń túbinde naqty tarihi oqiǵalar jatady.
Máselen, soǵys bolǵan jerler, kóne qorymdar nemese tabiǵaty qatal aimaqtar týraly áńgimeler urpaqtan urpaqqa ózgerip jetip, keiin «qarǵys» týraly mifke ainalýy múmkin.
Sondyqtan ǵalymdar mundai oryndardy zerttegende ańyzdardy da nazardan tys qaldyrmaidy. Kei jaǵdaida dál halyq aýzyndaǵy áńgimeler arheologiialyq jańalyqtardyń ashylýyna sebep bolǵan.
Qazaqstandaǵy «qarǵys atqan» oryndardyń kópshiligi – tabiǵi nemese tarihi eskertkishter. Olar týraly aitylatyn ańyzdar halyqtyń dúnietanymy men mádeni murasynyń bir bóligi sanalady.
Ǵylym ázirge bul jerlerde tylsym kúshtiń baryn dáleldegen joq. Biraq Aqyrtas siiaqty syry tolyq ashylmaǵan nysandar men Barsakelmeske qatysty tarihi jumbaqtar zertteýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn áli de oiatyp keledi.
Sondyqtan «qarǵys atqan oryndar» týraly áńgimelerdi qorqynyshty oqiǵa retinde emes, halqymyzdyń tarihy, folklory jáne ǵylym áli tolyq jaýap bere almaǵan qupiialardyń toǵysqan tusy retinde qabyldaǵan jón.
