Қазақстан табиғи ресурстардан түсетін табысты жинақтап қана қоймай, оның бір бөлігін елдің ұзақ мерзімді дамуына қажетті инфрақұрылымға бағыттауды көздеп отыр. Сарапшылардың пікірінше, болашақ ұрпақ үшін мемлекеттің қаржылық қорларының көлемімен қатар, оларға мұра болып қалатын мектептер, ауруханалар, жолдар, энергетика және коммуналдық желілердің жағдайы да маңызды.
Бұл туралы Eureporter.co сайтында жарияланған мақалада айтылған.
Қазақстанның Ұлттық қоры елдің шикізаттық кірістерінің бір бөлігін жинақтап, екі негізгі міндет атқарады. Біріншісі – активтерді болашақ ұрпақ үшін сақтау, екіншісі – әлемдік шикізат нарығындағы құбылмалы жағдайдың мемлекеттік бюджетке әсерін азайту.
2026 жылдың ортасына қарай Ұлттық қордың шетел валютасындағы активтері 65,5 млрд долларға жеткен.
Әлем елдері Ұлттық байлықты қалай басқарады?
Мақала авторларының айтуынша, әлемде мемлекеттік қорларды басқарудың бірыңғай моделі жоқ. Әр мемлекет жинақтау, экономиканы тұрақтандыру және елдің дамуына инвестиция салу арасындағы өз балансын қалыптастырады.
Мысалы, Норвегия Ұлттық әл-ауқат қорынан алынатын қаражат көлемін оның нақты инвестициялық кірістілігіне байланысты шектейді. Бұл ретте экономикалық дағдарыстар кезінде фискалдық саясатты икемді жүргізуге мүмкіндік сақталған.
Чилиде қордың тұрақтандыру функциясы басым. Экономикалық қиындықтар кезінде Экономикалық және әлеуметтік тұрақтандыру қорынан бірнеше рет қаражат алынған. Мәселен, 2009 жылы шамамен 9,28 млрд доллар жұмсалған.
Ал Кувейтте ұлттық байлықты басқару бірнеше бағытқа бөлінген. Болашақ ұрпақтар қоры капиталды сақтауға бағытталса, Жалпы резерв қорының инвестициялық портфеліне энергетика, өнеркәсіп, көлік-логистика, денсаулық сақтау және инфрақұрылым салалары кіреді.
Әзербайжан да мұнай қорындағы қаржыны елдің стратегиялық жобаларына жұмсаған. Оның ішінде Баку–Тбилиси–Карс теміржолы, Оғұз–Габала–Баку су жүйесі және мұнай-газ тасымалы жобалары бар.
Авторлар бұл тәжірибелерді Қазақстанға сол күйінде көшіру мүмкін емес екенін атап өтеді. Дегенмен олардың барлығы ұлттық байлықты басқару тек «жинау немесе жұмсау» деген қарапайым таңдаудан тұрмайтынын көрсетеді.
Ұлттық қор қаржысы ел ішінде жұмыс істей бастады
Қазақстанда Ұлттық қор қаражатының бір бөлігі қазірдің өзінде болашақ ұрпақтың мүддесіне бағытталған.
2024 жылдан бастап «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы жұмыс істейді. Оның аясында Қазақстандағы кәмелетке толмаған азаматтардың әрқайсысына Ұлттық қордың инвестициялық кірісінің бір бөлігі есептеледі. 18 жасқа толғаннан кейін бұл қаражатты білім алуға немесе тұрғын үй жағдайын жақсартуға пайдалануға болады.
2024 жылдың ақпанынан 2026 жылғы 1 тамызға дейін бағдарламаның арқасында 338 мыңнан астам жас қазақстандыққа шамамен 67,8 млн доллар көлемінде төлем жасалған.
Ал кәмелетке толмаған балаларға тиесілі қаражат Ұлттық қор активтерінің құрамында қалып, олар 18 жасқа толғанға дейін инвестициялана береді.
Сонымен қатар Қазақстан алдында тағы бір маңызды мәселе тұр: ұлттық байлықтың қандай бөлігі қаржылық активтер түрінде сақталуы керек, ал қандай бөлігі ел экономикасында жұмыс істейтін капиталға айналуы тиіс?
Ұлттық қордан инфрақұрылымға миллиардтаған доллар бағытталады
Қазақстан алдағы жылдары Ұлттық қордың бір бөлігін республикалық маңызы бар ірі инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруға пайдалануды жоспарлап отыр.
Жоспарға сәйкес, 2027 жылы бұл мақсатқа 4 млрд доллардан астам, ал 2028 және 2029 жылдары жыл сайын 3 млрд доллардан сәл артық қаражат бағытталмақ.
Мұндай инвестицияның әсері тек құрылыс жұмыстарымен шектелмейді. Жаңа жобаларды іске асыру кезінде құрылыс материалдарына, техникаға, көлікке, жобалау және монтаж жұмыстарына сұраныс артып, отандық кәсіпорындарға қосымша тапсырыс пайда болады.
Ал нысандар пайдалануға берілгеннен кейін ұзақ мерзімді экономикалық әсері басталады.
Мысалы, жылу және сумен жабдықтау жүйелерін жаңарту олардың сенімділігін арттырып, шығындарды азайтады және апатты жөндеу жұмыстарына кететін шығынды төмендетеді. Жолдардың дамуы өңірлер арасындағы байланысты жақсартады. Энергетикалық инфрақұрылымның кеңеюі өндірісті ұлғайтуға және жаңа кәсіпорындарды іске қосуға мүмкіндік береді.
Мектеп пен аурухана да – ұлттық капитал
Инфрақұрылымға инвестиция салғанда білім беру мен денсаулық сақтау салаларының маңызы ерекше.
Заманауи мектептер, ауруханалар мен емханалар әлеуметтік нысан ғана емес, адам капиталына салынған инвестиция ретінде қарастырылады.
Медициналық көмектің қолжетімділігі, халықтың денсаулығы, білім сапасы мен еңбек ресурстарының біліктілігі еңбек өнімділігіне және экономиканың ұзақ мерзімді әлеуетіне тікелей әсер етеді.
Осы тұрғыдан алғанда, әлеуметтік инфрақұрылым көлік немесе энергетика нысандары секілді ұлттық капиталдың бір бөлігі саналады.
Дамуды кейінге қалдырудың да өз құны бар
Ұлттық қордың жинақталған қаражатын пайдалану белгілі бір мүмкіндік құнын талап етеді. Бірақ инфрақұрылымды жаңғыртуды кейінге қалдырудың да экономикалық бағасы бар.
Тозған коммуналдық желілер, электр қуатының тапшылығы, көлік инфрақұрылымының жеткіліксіздігі, мектептер мен медициналық нысандардың жетіспеуі экономика мен халыққа қазірдің өзінде қосымша шығын әкеледі.
Модернизация неғұрлым ұзаққа созылса, бұл шығындар да соғұрлым ұзақ сақталады.
Сондықтан қажетті нысанның бүгін пайдалануға берілуі елге оның экономикалық және әлеуметтік тиімділігін бірнеше жыл бұрын алуға мүмкіндік береді.
Ұлттық қор дағдарыс кезінде бірнеше рет көмекке келген
Қазақстан Ұлттық қор қаржысын стратегиялық мақсаттарға пайдаланып отырғаны жаңа тәжірибе емес.
2008–2009 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы кезінде қордан 10 млрд доллар бөлініп, қаржы секторын, жылжымайтын мүлік нарығын, шағын және орта бизнесті және агроөнеркәсіп кешенін қолдауға жұмсалды.
2015–2017 жылдары тағы 9 млрд доллар көлемінде қаражат алынған.
Ал 2020–2021 жылдардағы пандемия кезінде Ұлттық қордан жасалған трансферттер экономикалық тұрақтылықты сақтауға және азаматтарды қолдауға мүмкіндік берді.
Осылайша, жинақталған резерв мемлекетке сыртқы күйзелістер кезінде қосымша қаржы көзіне ие болып, экономикалық салдардың алдын алуға мүмкіндік берді.
Ендігі міндет – қаржыны тиімді активке айналдыру
Бұған дейін Ұлттық қордың жинақталған қаражаты көбіне экономикалық дағдарыстардың әсерін жұмсартуға пайдаланылса, енді оның бір бөлігін елдің ұзақ мерзімді дамуына кедергі келтіретін инфрақұрылымдық мәселелерді шешуге бағыттау көзделіп отыр.
Бұл Ұлттық қордың рөлін кеңейтеді. Яғни қолайлы кезеңдерде жинақталған қаражат тек дағдарыс кезінде көмекке келіп қана қоймай, экономиканың тұрақтылығы мен әлеуетін арттыратын активтер қалыптастыруға жұмсалады.
Сарапшылар үшін негізгі мәселе Ұлттық қордан қанша қаражат алынатынында емес, сол ақшаға қандай активтер жасалатынында болып отыр.
Егер қаржылық актив елдегі еңбек өнімділігін арттыратын, бизнестің шығынын азайтатын, адам капиталының сапасын көтеретін және жаңа инвестицияларға жағдай жасайтын инфрақұрылымға айналса, ұлттық байлықтың өзі де жаңа сапаға өтеді.
Сондықтан алдағы жылдардағы басты міндет – Ұлттық қор қаражатын пайдалану немесе пайдаланбау емес, оның орнына Қазақстанда қандай ұзақ мерзімді құндылық қалыптасатынын қамтамасыз ету.
Өйткені болашақ ұрпаққа қалатын мұра Ұлттық қордағы ақшаның көлемімен ғана емес, бүгін сол қаражатқа салынған мектептердің, ауруханалардың, жолдардың, энергетикалық және коммуналдық инфрақұрылымның сапасымен де өлшенеді.
