قازاقستان تابيعي رەسۋرستاردان تٷسەتٸن تابىستى جيناقتاپ قانا قويماي, ونىڭ بٸر بٶلٸگٸن ەلدٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋىنا قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىمعا باعىتتاۋدى كٶزدەپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن مەملەكەتتٸڭ قارجىلىق قورلارىنىڭ كٶلەمٸمەن قاتار, ولارعا مۇرا بولىپ قالاتىن مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, جولدار, ەنەرگەتيكا جەنە كوممۋنالدىق جەلٸلەردٸڭ جاعدايى دا ماڭىزدى.
بۇل تۋرالى Eureporter.co سايتىندا جارييالانعان ماقالادا ايتىلعان.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورى ەلدٸڭ شيكٸزاتتىق كٸرٸستەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن جيناقتاپ, ەكٸ نەگٸزگٸ مٸندەت اتقارادى. بٸرٸنشٸسٸ – اكتيۆتەردٸ بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن ساقتاۋ, ەكٸنشٸسٸ – ەلەمدٸك شيكٸزات نارىعىنداعى قۇبىلمالى جاعدايدىڭ مەملەكەتتٸك بيۋدجەتكە ەسەرٸن ازايتۋ.
2026 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي ۇلتتىق قوردىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى اكتيۆتەرٸ 65,5 ملرد دوللارعا جەتكەن.
ەلەم ەلدەرٸ ۇلتتىق بايلىقتى قالاي باسقارادى?
ماقالا اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, ەلەمدە مەملەكەتتٸك قورلاردى باسقارۋدىڭ بٸرىڭعاي مودەلٸ جوق. ەر مەملەكەت جيناقتاۋ, ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ جەنە ەلدٸڭ دامۋىنا ينۆەستيتسييا سالۋ اراسىنداعى ٶز بالانسىن قالىپتاستىرادى.
مىسالى, نورۆەگييا ۇلتتىق ەل-اۋقات قورىنان الىناتىن قاراجات كٶلەمٸن ونىڭ ناقتى ينۆەستيتسييالىق كٸرٸستٸلٸگٸنە بايلانىستى شەكتەيدٸ. بۇل رەتتە ەكونوميكالىق داعدارىستار كەزٸندە فيسكالدىق ساياساتتى يكەمدٸ جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك ساقتالعان.
چيليدە قوردىڭ تۇراقتاندىرۋ فۋنكتسيياسى باسىم. ەكونوميكالىق قيىندىقتار كەزٸندە ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تۇراقتاندىرۋ قورىنان بٸرنەشە رەت قاراجات الىنعان. مەسەلەن, 2009 جىلى شامامەن 9,28 ملرد دوللار جۇمسالعان.
ال كۋۆەيتتە ۇلتتىق بايلىقتى باسقارۋ بٸرنەشە باعىتقا بٶلٸنگەن. بولاشاق ۇرپاقتار قورى كاپيتالدى ساقتاۋعا باعىتتالسا, جالپى رەزەرۆ قورىنىڭ ينۆەستيتسييالىق پورتفەلٸنە ەنەرگەتيكا, ٶنەركەسٸپ, كٶلٸك-لوگيستيكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ينفراقۇرىلىم سالالارى كٸرەدٸ.
ەزەربايجان دا مۇناي قورىنداعى قارجىنى ەلدٸڭ ستراتەگييالىق جوبالارىنا جۇمساعان. ونىڭ ٸشٸندە باكۋ–تبيليسي–كارس تەمٸرجولى, وعۇز–گابالا–باكۋ سۋ جٷيەسٸ جەنە مۇناي-گاز تاسىمالى جوبالارى بار.
اۆتورلار بۇل تەجٸريبەلەردٸ قازاقستانعا سول كٷيٸندە كٶشٸرۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن اتاپ ٶتەدٸ. دەگەنمەن ولاردىڭ بارلىعى ۇلتتىق بايلىقتى باسقارۋ تەك «جيناۋ نەمەسە جۇمساۋ» دەگەن قاراپايىم تاڭداۋدان تۇرمايتىنىن كٶرسەتەدٸ.
ۇلتتىق قور قارجىسى ەل ٸشٸندە جۇمىس ٸستەي باستادى
قازاقستاندا ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە بولاشاق ۇرپاقتىڭ مٷددەسٸنە باعىتتالعان.
2024 جىلدان باستاپ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى جۇمىس ٸستەيدٸ. ونىڭ اياسىندا قازاقستانداعى كەمەلەتكە تولماعان ازاماتتاردىڭ ەرقايسىسىنا ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسييالىق كٸرٸسٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ ەسەپتەلەدٸ. 18 جاسقا تولعاننان كەيٸن بۇل قاراجاتتى بٸلٸم الۋعا نەمەسە تۇرعىن ٷي جاعدايىن جاقسارتۋعا پايدالانۋعا بولادى.
2024 جىلدىڭ اقپانىنان 2026 جىلعى 1 تامىزعا دەيٸن باعدارلامانىڭ ارقاسىندا 338 مىڭنان استام جاس قازاقستاندىققا شامامەن 67,8 ملن دوللار كٶلەمٸندە تٶلەم جاسالعان.
ال كەمەلەتكە تولماعان بالالارعا تيەسٸلٸ قاراجات ۇلتتىق قور اكتيۆتەرٸنٸڭ قۇرامىندا قالىپ, ولار 18 جاسقا تولعانعا دەيٸن ينۆەستيتسييالانا بەرەدٸ.
سونىمەن قاتار قازاقستان الدىندا تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە تۇر: ۇلتتىق بايلىقتىڭ قانداي بٶلٸگٸ قارجىلىق اكتيۆتەر تٷرٸندە ساقتالۋى كەرەك, ال قانداي بٶلٸگٸ ەل ەكونوميكاسىندا جۇمىس ٸستەيتٸن كاپيتالعا اينالۋى تيٸس?
ۇلتتىق قوردان ينفراقۇرىلىمعا ميللياردتاعان دوللار باعىتتالادى
قازاقستان الداعى جىلدارى ۇلتتىق قوردىڭ بٸر بٶلٸگٸن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا پايدالانۋدى جوسپارلاپ وتىر.
جوسپارعا سەيكەس, 2027 جىلى بۇل ماقساتقا 4 ملرد دوللاردان استام, ال 2028 جەنە 2029 جىلدارى جىل سايىن 3 ملرد دوللاردان سەل ارتىق قاراجات باعىتتالماق.
مۇنداي ينۆەستيتسييانىڭ ەسەرٸ تەك قۇرىلىس جۇمىستارىمەن شەكتەلمەيدٸ. جاڭا جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ كەزٸندە قۇرىلىس ماتەريالدارىنا, تەحنيكاعا, كٶلٸككە, جوبالاۋ جەنە مونتاج جۇمىستارىنا سۇرانىس ارتىپ, وتاندىق كەسٸپورىندارعا قوسىمشا تاپسىرىس پايدا بولادى.
ال نىساندار پايدالانۋعا بەرٸلگەننەن كەيٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ ەكونوميكالىق ەسەرٸ باستالادى.
مىسالى, جىلۋ جەنە سۋمەن جابدىقتاۋ جٷيەلەرٸن جاڭارتۋ ولاردىڭ سەنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ, شىعىنداردى ازايتادى جەنە اپاتتى جٶندەۋ جۇمىستارىنا كەتەتٸن شىعىندى تٶمەندەتەدٸ. جولداردىڭ دامۋى ٶڭٸرلەر اراسىنداعى بايلانىستى جاقسارتادى. ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ كەڭەيۋٸ ٶندٸرٸستٸ ۇلعايتۋعا جەنە جاڭا كەسٸپورىنداردى ٸسكە قوسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
مەكتەپ پەن اۋرۋحانا دا – ۇلتتىق كاپيتال
ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسييا سالعاندا بٸلٸم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە.
زاماناۋي مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار مەن ەمحانالار ەلەۋمەتتٸك نىسان عانا ەمەس, ادام كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسييا رەتٸندە قاراستىرىلادى.
مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى, بٸلٸم ساپاسى مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنە جەنە ەكونوميكانىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ەلەۋەتٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
وسى تۇرعىدان العاندا, ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىم كٶلٸك نەمەسە ەنەرگەتيكا نىساندارى سەكٸلدٸ ۇلتتىق كاپيتالدىڭ بٸر بٶلٸگٸ سانالادى.
دامۋدى كەيٸنگە قالدىرۋدىڭ دا ٶز قۇنى بار
ۇلتتىق قوردىڭ جيناقتالعان قاراجاتىن پايدالانۋ بەلگٸلٸ بٸر مٷمكٸندٸك قۇنىن تالاپ ەتەدٸ. بٸراق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋدى كەيٸنگە قالدىرۋدىڭ دا ەكونوميكالىق باعاسى بار.
توزعان كوممۋنالدىق جەلٸلەر, ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى, كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىنىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ, مەكتەپتەر مەن مەديتسينالىق نىسانداردىڭ جەتٸسپەۋٸ ەكونوميكا مەن حالىققا قازٸردٸڭ ٶزٸندە قوسىمشا شىعىن ەكەلەدٸ.
مودەرنيزاتسييا نەعۇرلىم ۇزاققا سوزىلسا, بۇل شىعىندار دا سوعۇرلىم ۇزاق ساقتالادى.
سوندىقتان قاجەتتٸ نىساننىڭ بٷگٸن پايدالانۋعا بەرٸلۋٸ ەلگە ونىڭ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تيٸمدٸلٸگٸن بٸرنەشە جىل بۇرىن الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ۇلتتىق قور داعدارىس كەزٸندە بٸرنەشە رەت كٶمەككە كەلگەن
قازاقستان ۇلتتىق قور قارجىسىن ستراتەگييالىق ماقساتتارعا پايدالانىپ وتىرعانى جاڭا تەجٸريبە ەمەس.
2008–2009 جىلدارداعى جاھاندىق قارجى داعدارىسى كەزٸندە قوردان 10 ملرد دوللار بٶلٸنٸپ, قارجى سەكتورىن, جىلجىمايتىن مٷلٸك نارىعىن, شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ جەنە اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن قولداۋعا جۇمسالدى.
2015–2017 جىلدارى تاعى 9 ملرد دوللار كٶلەمٸندە قاراجات الىنعان.
ال 2020–2021 جىلدارداعى پاندەمييا كەزٸندە ۇلتتىق قوردان جاسالعان ترانسفەرتتەر ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا جەنە ازاماتتاردى قولداۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
وسىلايشا, جيناقتالعان رەزەرۆ مەملەكەتكە سىرتقى كٷيزەلٸستەر كەزٸندە قوسىمشا قارجى كٶزٸنە يە بولىپ, ەكونوميكالىق سالداردىڭ الدىن الۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
ەندٸگٸ مٸندەت – قارجىنى تيٸمدٸ اكتيۆكە اينالدىرۋ
بۇعان دەيٸن ۇلتتىق قوردىڭ جيناقتالعان قاراجاتى كٶبٸنە ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ ەسەرٸن جۇمسارتۋعا پايدالانىلسا, ەندٸ ونىڭ بٸر بٶلٸگٸن ەلدٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن ينفراقۇرىلىمدىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە باعىتتاۋ كٶزدەلٸپ وتىر.
بۇل ۇلتتىق قوردىڭ رٶلٸن كەڭەيتەدٸ. ياعني قولايلى كەزەڭدەردە جيناقتالعان قاراجات تەك داعدارىس كەزٸندە كٶمەككە كەلٸپ قانا قويماي, ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعى مەن ەلەۋەتٸن ارتتىراتىن اكتيۆتەر قالىپتاستىرۋعا جۇمسالادى.
ساراپشىلار ٷشٸن نەگٸزگٸ مەسەلە ۇلتتىق قوردان قانشا قاراجات الىناتىنىندا ەمەس, سول اقشاعا قانداي اكتيۆتەر جاسالاتىنىندا بولىپ وتىر.
ەگەر قارجىلىق اكتيۆ ەلدەگٸ ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىراتىن, بيزنەستٸڭ شىعىنىن ازايتاتىن, ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن كٶتەرەتٸن جەنە جاڭا ينۆەستيتسييالارعا جاعداي جاسايتىن ينفراقۇرىلىمعا اينالسا, ۇلتتىق بايلىقتىڭ ٶزٸ دە جاڭا ساپاعا ٶتەدٸ.
سوندىقتان الداعى جىلدارداعى باستى مٸندەت – ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايدالانۋ نەمەسە پايدالانباۋ ەمەس, ونىڭ ورنىنا قازاقستاندا قانداي ۇزاق مەرزٸمدٸ قۇندىلىق قالىپتاساتىنىن قامتاماسىز ەتۋ.
ٶيتكەنٸ بولاشاق ۇرپاققا قالاتىن مۇرا ۇلتتىق قورداعى اقشانىڭ كٶلەمٸمەن عانا ەمەس, بٷگٸن سول قاراجاتقا سالىنعان مەكتەپتەردٸڭ, اۋرۋحانالاردىڭ, جولداردىڭ, ەنەرگەتيكالىق جەنە كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ساپاسىمەن دە ٶلشەنەدٸ.
