Qazaqstan tabiǵi resýrstardan túsetin tabysty jinaqtap qana qoimai, onyń bir bóligin eldiń uzaq merzimdi damýyna qajetti infraqurylymǵa baǵyttaýdy kózdep otyr. Sarapshylardyń pikirinshe, bolashaq urpaq úshin memlekettiń qarjylyq qorlarynyń kólemimen qatar, olarǵa mura bolyp qalatyn mektepter, aýrýhanalar, joldar, energetika jáne kommýnaldyq jelilerdiń jaǵdaiy da mańyzdy.
Bul týraly Eureporter.co saitynda jariialanǵan maqalada aitylǵan.
Qazaqstannyń Ulttyq qory eldiń shikizattyq kiristeriniń bir bóligin jinaqtap, eki negizgi mindet atqarady. Birinshisi – aktivterdi bolashaq urpaq úshin saqtaý, ekinshisi – álemdik shikizat naryǵyndaǵy qubylmaly jaǵdaidyń memlekettik biýdjetke áserin azaitý.
2026 jyldyń ortasyna qarai Ulttyq qordyń shetel valiýtasyndaǵy aktivteri 65,5 mlrd dollarǵa jetken.
Álem elderi Ulttyq bailyqty qalai basqarady?
Maqala avtorlarynyń aitýynsha, álemde memlekettik qorlardy basqarýdyń biryńǵai modeli joq. Ár memleket jinaqtaý, ekonomikany turaqtandyrý jáne eldiń damýyna investitsiia salý arasyndaǵy óz balansyn qalyptastyrady.
Mysaly, Norvegiia Ulttyq ál-aýqat qorynan alynatyn qarajat kólemin onyń naqty investitsiialyq kiristiligine bailanysty shekteidi. Bul rette ekonomikalyq daǵdarystar kezinde fiskaldyq saiasatty ikemdi júrgizýge múmkindik saqtalǵan.
Chilide qordyń turaqtandyrý fýnktsiiasy basym. Ekonomikalyq qiyndyqtar kezinde Ekonomikalyq jáne áleýmettik turaqtandyrý qorynan birneshe ret qarajat alynǵan. Máselen, 2009 jyly shamamen 9,28 mlrd dollar jumsalǵan.
Al Kýveitte ulttyq bailyqty basqarý birneshe baǵytqa bólingen. Bolashaq urpaqtar qory kapitaldy saqtaýǵa baǵyttalsa, Jalpy rezerv qorynyń investitsiialyq portfeline energetika, ónerkásip, kólik-logistika, densaýlyq saqtaý jáne infraqurylym salalary kiredi.
Ázerbaijan da munai qoryndaǵy qarjyny eldiń strategiialyq jobalaryna jumsaǵan. Onyń ishinde Baký–Tbilisi–Kars temirjoly, Oǵuz–Gabala–Baký sý júiesi jáne munai-gaz tasymaly jobalary bar.
Avtorlar bul tájiribelerdi Qazaqstanǵa sol kúiinde kóshirý múmkin emes ekenin atap ótedi. Degenmen olardyń barlyǵy ulttyq bailyqty basqarý tek «jinaý nemese jumsaý» degen qarapaiym tańdaýdan turmaitynyn kórsetedi.
Ulttyq qor qarjysy el ishinde jumys istei bastady
Qazaqstanda Ulttyq qor qarajatynyń bir bóligi qazirdiń ózinde bolashaq urpaqtyń múddesine baǵyttalǵan.
2024 jyldan bastap «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy jumys isteidi. Onyń aiasynda Qazaqstandaǵy kámeletke tolmaǵan azamattardyń árqaisysyna Ulttyq qordyń investitsiialyq kirisiniń bir bóligi esepteledi. 18 jasqa tolǵannan keiin bul qarajatty bilim alýǵa nemese turǵyn úi jaǵdaiyn jaqsartýǵa paidalanýǵa bolady.
2024 jyldyń aqpanynan 2026 jylǵy 1 tamyzǵa deiin baǵdarlamanyń arqasynda 338 myńnan astam jas qazaqstandyqqa shamamen 67,8 mln dollar kóleminde tólem jasalǵan.
Al kámeletke tolmaǵan balalarǵa tiesili qarajat Ulttyq qor aktivteriniń quramynda qalyp, olar 18 jasqa tolǵanǵa deiin investitsiialana beredi.
Sonymen qatar Qazaqstan aldynda taǵy bir mańyzdy másele tur: ulttyq bailyqtyń qandai bóligi qarjylyq aktivter túrinde saqtalýy kerek, al qandai bóligi el ekonomikasynda jumys isteitin kapitalǵa ainalýy tiis?
Ulttyq qordan infraqurylymǵa milliardtaǵan dollar baǵyttalady
Qazaqstan aldaǵy jyldary Ulttyq qordyń bir bóligin respýblikalyq mańyzy bar iri infraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrýǵa paidalanýdy josparlap otyr.
Josparǵa sáikes, 2027 jyly bul maqsatqa 4 mlrd dollardan astam, al 2028 jáne 2029 jyldary jyl saiyn 3 mlrd dollardan sál artyq qarajat baǵyttalmaq.
Mundai investitsiianyń áseri tek qurylys jumystarymen shektelmeidi. Jańa jobalardy iske asyrý kezinde qurylys materialdaryna, tehnikaǵa, kólikke, jobalaý jáne montaj jumystaryna suranys artyp, otandyq kásiporyndarǵa qosymsha tapsyrys paida bolady.
Al nysandar paidalanýǵa berilgennen keiin uzaq merzimdi ekonomikalyq áseri bastalady.
Mysaly, jylý jáne sýmen jabdyqtaý júielerin jańartý olardyń senimdiligin arttyryp, shyǵyndardy azaitady jáne apatty jóndeý jumystaryna ketetin shyǵyndy tómendetedi. Joldardyń damýy óńirler arasyndaǵy bailanysty jaqsartady. Energetikalyq infraqurylymnyń keńeiýi óndiristi ulǵaitýǵa jáne jańa kásiporyndardy iske qosýǵa múmkindik beredi.
Mektep pen aýrýhana da – ulttyq kapital
Infraqurylymǵa investitsiia salǵanda bilim berý men densaýlyq saqtaý salalarynyń mańyzy erekshe.
Zamanaýi mektepter, aýrýhanalar men emhanalar áleýmettik nysan ǵana emes, adam kapitalyna salynǵan investitsiia retinde qarastyrylady.
Meditsinalyq kómektiń qoljetimdiligi, halyqtyń densaýlyǵy, bilim sapasy men eńbek resýrstarynyń biliktiligi eńbek ónimdiligine jáne ekonomikanyń uzaq merzimdi áleýetine tikelei áser etedi.
Osy turǵydan alǵanda, áleýmettik infraqurylym kólik nemese energetika nysandary sekildi ulttyq kapitaldyń bir bóligi sanalady.
Damýdy keiinge qaldyrýdyń da óz quny bar
Ulttyq qordyń jinaqtalǵan qarajatyn paidalaný belgili bir múmkindik qunyn talap etedi. Biraq infraqurylymdy jańǵyrtýdy keiinge qaldyrýdyń da ekonomikalyq baǵasy bar.
Tozǵan kommýnaldyq jeliler, elektr qýatynyń tapshylyǵy, kólik infraqurylymynyń jetkiliksizdigi, mektepter men meditsinalyq nysandardyń jetispeýi ekonomika men halyqqa qazirdiń ózinde qosymsha shyǵyn ákeledi.
Modernizatsiia neǵurlym uzaqqa sozylsa, bul shyǵyndar da soǵurlym uzaq saqtalady.
Sondyqtan qajetti nysannyń búgin paidalanýǵa berilýi elge onyń ekonomikalyq jáne áleýmettik tiimdiligin birneshe jyl buryn alýǵa múmkindik beredi.
Ulttyq qor daǵdarys kezinde birneshe ret kómekke kelgen
Qazaqstan Ulttyq qor qarjysyn strategiialyq maqsattarǵa paidalanyp otyrǵany jańa tájiribe emes.
2008–2009 jyldardaǵy jahandyq qarjy daǵdarysy kezinde qordan 10 mlrd dollar bólinip, qarjy sektoryn, jyljymaityn múlik naryǵyn, shaǵyn jáne orta biznesti jáne agroónerkásip keshenin qoldaýǵa jumsaldy.
2015–2017 jyldary taǵy 9 mlrd dollar kóleminde qarajat alynǵan.
Al 2020–2021 jyldardaǵy pandemiia kezinde Ulttyq qordan jasalǵan transfertter ekonomikalyq turaqtylyqty saqtaýǵa jáne azamattardy qoldaýǵa múmkindik berdi.
Osylaisha, jinaqtalǵan rezerv memleketke syrtqy kúizelister kezinde qosymsha qarjy kózine ie bolyp, ekonomikalyq saldardyń aldyn alýǵa múmkindik berdi.
Endigi mindet – qarjyny tiimdi aktivke ainaldyrý
Buǵan deiin Ulttyq qordyń jinaqtalǵan qarajaty kóbine ekonomikalyq daǵdarystardyń áserin jumsartýǵa paidalanylsa, endi onyń bir bóligin eldiń uzaq merzimdi damýyna kedergi keltiretin infraqurylymdyq máselelerdi sheshýge baǵyttaý kózdelip otyr.
Bul Ulttyq qordyń rólin keńeitedi. Iaǵni qolaily kezeńderde jinaqtalǵan qarajat tek daǵdarys kezinde kómekke kelip qana qoimai, ekonomikanyń turaqtylyǵy men áleýetin arttyratyn aktivter qalyptastyrýǵa jumsalady.
Sarapshylar úshin negizgi másele Ulttyq qordan qansha qarajat alynatynynda emes, sol aqshaǵa qandai aktivter jasalatynynda bolyp otyr.
Eger qarjylyq aktiv eldegi eńbek ónimdiligin arttyratyn, biznestiń shyǵynyn azaitatyn, adam kapitalynyń sapasyn kóteretin jáne jańa investitsiialarǵa jaǵdai jasaityn infraqurylymǵa ainalsa, ulttyq bailyqtyń ózi de jańa sapaǵa ótedi.
Sondyqtan aldaǵy jyldardaǵy basty mindet – Ulttyq qor qarajatyn paidalaný nemese paidalanbaý emes, onyń ornyna Qazaqstanda qandai uzaq merzimdi qundylyq qalyptasatynyn qamtamasyz etý.
Óitkeni bolashaq urpaqqa qalatyn mura Ulttyq qordaǵy aqshanyń kólemimen ǵana emes, búgin sol qarajatqa salynǵan mektepterdiń, aýrýhanalardyń, joldardyń, energetikalyq jáne kommýnaldyq infraqurylymnyń sapasymen de ólshenedi.
