Қазақ арасында кең тараған «Гауһартас» әнін білмейтін адам кемде-кем. Әуені де, сөзі де жүрекке жақын бұл әнді көпшілік ұзақ уақыт бойы халық әні деп қабылдап келді. Алайда әннің шығу тарихына үңілсеңіз, оның артында жай ғана әдемі әуен емес, Сегіз сері мен Мақпал есімді арудың махаббаты туралы қайғылы хикая жатқанын байқауға болады, деп хабарлайды ult.kz.

«Гауһартас» кімге арналған?

Зерттеушілердің бірқатар еңбегінде «Гауһартас» әнінің авторы ретінде XIX ғасырда өмір сүрген ақын, әнші, композитор Сегіз сері Баһрамұлы аталады.

Деректерге қарағанда, Сегіз сері Сыр бойында өмір сүрген Бақтияр есімді адамның Мақпал атты қызына ғашық болған. Мақпалдың сұлулығы мен мінезіне тәнті болған сері оған бірнеше шығарма арнаған. Солардың бірі – кейін халық арасына кең тараған «Гауһартас» әні.

Мақпал мен Сегіз серінің танысуы да ән мен өнерге байланысты өрбіген деген дерек бар.

Сегіз сері жігіттерімен бірге Бақтиярдың ауылына келгенде, сол жерде Мақпалмен танысады. Ауылдағы думанды жиындарда ән айтып, күй тартып жүрген сері қыздың сұлулығына ерекше назар аударады.

Мақпалдың көркі ақынның көңілінде із қалдырып, ол өз сезімін ән арқылы жеткізеді. Алғашында «Мақпал» атты ән шығарғаны туралы да деректер кездеседі. 

«Ажарың ашық екен атқан таңдай…»

«Гауһартас» әнінің ең көп тараған нұсқасы Мақпалдың көркін суреттеуден басталады:

«Ажарың ашық екен атқан таңдай,

Нұрлы екен екі көзің жаққан шамдай…»

Әннің өзінен-ақ Сегіз серінің Мақпалға деген сезімі аңғарылады. Ол қыздың жүзін таңға, көзін жанған шамға теңеп, сұлулығын жырға қосқан.

Ал қайырмадағы «Құсни», «Раушан» деген есімдер Мақпалдың құрбылары болғаны айтылады. Яғни әндегі кейіпкерлердің нақты адамдар болуы да оның жай ғана ойдан шығарылған шығарма емес екенін аңғартатын деректердің бірі ретінде келтіріледі.

Сегіз сері Мақпалды асыл тасқа – гауһарға теңеген.

«Гауһартас» атауы да осыдан шыққан деген түсінік бар. Қазақ ұғымында гауһар – аса бағалы, жарқыраған асыл тас. Сондықтан бұл атау ақынның Мақпалға деген ерекше ықыласын білдіреді.

Әннің мазмұнына қарағанда, Сегіз сері үшін Мақпал өзгелерден бөлек, ерекше сұлу болған.

Мақпалдың тағдыры қалай аяқталды?

Бұл махаббат хикаясының соңы бақытты аяқталмаған.

Зерттеушілер келтіретін аңыз-әңгімелерде Мақпалға Сегіз серіден бөлек Жабы есімді қарақалпақ жігіттің де көңілі болғаны айтылады.

Жабы Мақпалды өзіне жар еткісі келген. Алайда қыздың әкесі Бақтияр оның талабына келіспеген.

Кейін оқиға тіпті шиеленісіп кетеді.

Деректерде Жабы Дәуқара есімді серігімен бірге Мақпалды алып қашқаны баяндалады.

Мұны естіген Сегіз сері олардың соңынан қуып жетіп, Жабымен жекпе-жекке шығады. Осы оқиға «Мақпал-Сегіз» дастанында да суреттелетіні айтылады.

Бірақ қайғылы оқиға дәл осы жерде басталады.

Аңыз бойынша, Жабы Сегіз серіден жеңілгеннен кейін ашуға беріліп, Мақпалды садақпен атқан.

Жебеден ауыр жараланған Мақпал ауылына жете алмай, жолда қайтыс болады деген нұсқа бар.

Ал Сегіз сері Жабы мен оның серігі Дәуқараны өлтіргені туралы да дастанда айтылады. Бұл деректердің аңыздық сипатта екенін ескерген жөн: әннің шығу тарихына қатысты мәліметтердің барлығы бірдей тарихи құжаттармен дәлелденген факт емес. 

«Гауһартас» көп жыл бойы халық әні ретінде айтылып келді.

Тіпті кей кезеңдерде оның авторы басқа адамдарға телінген. Кейін Сегіз сері шығармашылығын зерттеген мамандар әннің авторы Сегіз сері екенін алға тартты.

Оның ішінде Сегіз серінің шәкірті болған Жаяу Мұсаның «Ер Сегіз» дастанында «Мақпалға арнап «Гауһартасты» шығарған» деген жолдар келтіріледі. Сегіз серімен бірге жүрген басқа адамдардың да оның әнді Мақпалға арнағанын айтқаны туралы деректер бар. 

Сондықтан қазіргі зерттеулерде «Гауһартас» Сегіз серінің шығармасы деген пікір кең тараған.

Әннің нақты авторы болғанымен, уақыт өте келе шығарма халық арасына кең тарап, көпшілік оны халық әні ретінде қабылдаған.

Бұл қазақ ән өнерінде жиі кездесетін құбылыс. Ән ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жеткен сайын оның бастапқы авторы ұмытылып, халық мұрасына айналып отырған.

«Гауһартас» та сондай шығармалардың бірі болды.

Тіпті 1968 жылы Рәбиға Есімжанованың орындауындағы «Гауһартас» әнінің үнтаспасы Қазақ радиосының «Алтын қорынан» табылғаны туралы дерек бар.

Әнді кино арқылы тағы бір буын таныды

«Гауһартас» әнінің халыққа кең таралуына кино өнері де әсер етті.

1975 жылы жазушы Дулат Исабековтің сценарийі бойынша «Гауһартас» атты көркем фильм түсірілді. Фильмде әннің өзі маңызды музыкалық өзекке айналды.

Осыдан кейін «Гауһартас» атауы қазақ көрерменінің жадында одан сайын бекіді.

Бүгінде «Гауһартасты» тыңдағанда көпшілік оның қайғылы тарихын ойлай бермейді. Біз үшін ол – әдемі әуенімен жүрекке жететін қазақтың классикалық әндерінің бірі.

Ал әннің шығу тарихына қатысты аңыздарға үңілсек, оның астарында Сегіз серінің Мақпалға деген сезімі, екі жастың махаббаты және қайғылы аяқталған оқиға жатыр.

Сондықтан «Гауһартас» – жай ғана махаббат туралы ән емес. Ол уақыт өте келе авторы мен бастапқы оқиғасы көмескіленіп, халықтың ортақ мұрасына айналған шығармалардың бірі.

Дулат Исабеков кім?

Дулат Исабеков – қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, жазушы, драматург, қоғам қайраткері. Ол 1942 жылы 20 желтоқсанда Түркістан облысы Арыс ауданында дүниеге келген. Қаламгердің шығармаларында адам тағдыры, отбасы, махаббат, жалғыздық пен қоғамдағы өзгерістер кеңінен суреттеледі.

Жазушының әдебиеттегі алғашқы қадамдары студент кезінен басталған. Ол Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіріп, кейін әдебиет пен журналистика саласында түрлі қызмет атқарды. Исабековтің «Гауһар тас», «Дермене», «Сүйекші», «Ескі үйдегі екі кездесу» секілді шығармалары оқырманға кеңінен танылды.

Дулат Исабеков драматургия саласында да өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Оның «Әпке», «Мұрагерлер», «Ескерткіш операциясы», «Анасын сағынған қыз» сияқты пьесалары Қазақстан театрларының сахнасында қойылды. Әсіресе «Әпке» драмасы қазақ театр өнеріндегі танымал қойылымдардың біріне айналды.

Қаламгер шығармалары тек Қазақстанда ғана емес, шетелде де таныстырылды. Оның пьесалары Ұлыбритания, Түркия және басқа елдердің сахналарында қойылған. 2014 жылы жазушыға Ұлыбританиядағы Лондон кітапханасының құрметті мүшесі атағы берілгені туралы дерек бар.

Дулат Исабеков қазақ әдебиетінде өзіндік стилі бар қаламгер ретінде танылды. Оның шығармалары қарапайым адамдардың өмірі арқылы үлкен әлеуметтік және адамгершілік мәселелерді көтеруімен ерекшеленеді. Жазушы 2025 жылғы 21 ақпанда 82 жасында Алматыда өмірден өтті.