Qazaq arasynda keń taraǵan «Gaýhartas» ánin bilmeitin adam kemde-kem. Áýeni de, sózi de júrekke jaqyn bul ándi kópshilik uzaq ýaqyt boiy halyq áni dep qabyldap keldi. Alaida ánniń shyǵý tarihyna úńilseńiz, onyń artynda jai ǵana ádemi áýen emes, Segiz seri men Maqpal esimdi arýdyń mahabbaty týraly qaiǵyly hikaia jatqanyn baiqaýǵa bolady, dep habarlaidy ult.kz.
«Gaýhartas» kimge arnalǵan?
Zertteýshilerdiń birqatar eńbeginde «Gaýhartas» ániniń avtory retinde XIX ǵasyrda ómir súrgen aqyn, ánshi, kompozitor Segiz seri Bahramuly atalady.
Derekterge qaraǵanda, Segiz seri Syr boiynda ómir súrgen Baqtiiar esimdi adamnyń Maqpal atty qyzyna ǵashyq bolǵan. Maqpaldyń sulýlyǵy men minezine tánti bolǵan seri oǵan birneshe shyǵarma arnaǵan. Solardyń biri – keiin halyq arasyna keń taraǵan «Gaýhartas» áni.
Maqpal men Segiz seriniń tanysýy da án men ónerge bailanysty órbigen degen derek bar.
Segiz seri jigitterimen birge Baqtiiardyń aýylyna kelgende, sol jerde Maqpalmen tanysady. Aýyldaǵy dýmandy jiyndarda án aityp, kúi tartyp júrgen seri qyzdyń sulýlyǵyna erekshe nazar aýdarady.
Maqpaldyń kórki aqynnyń kóńilinde iz qaldyryp, ol óz sezimin án arqyly jetkizedi. Alǵashynda «Maqpal» atty án shyǵarǵany týraly da derekter kezdesedi.
«Ajaryń ashyq eken atqan tańdai…»
«Gaýhartas» ániniń eń kóp taraǵan nusqasy Maqpaldyń kórkin sýretteýden bastalady:
«Ajaryń ashyq eken atqan tańdai,
Nurly eken eki kóziń jaqqan shamdai…»
Ánniń ózinen-aq Segiz seriniń Maqpalǵa degen sezimi ańǵarylady. Ol qyzdyń júzin tańǵa, kózin janǵan shamǵa teńep, sulýlyǵyn jyrǵa qosqan.
Al qaiyrmadaǵy «Qusni», «Raýshan» degen esimder Maqpaldyń qurbylary bolǵany aitylady. Iaǵni ándegi keiipkerlerdiń naqty adamdar bolýy da onyń jai ǵana oidan shyǵarylǵan shyǵarma emes ekenin ańǵartatyn derekterdiń biri retinde keltiriledi.
Segiz seri Maqpaldy asyl tasqa – gaýharǵa teńegen.
«Gaýhartas» ataýy da osydan shyqqan degen túsinik bar. Qazaq uǵymynda gaýhar – asa baǵaly, jarqyraǵan asyl tas. Sondyqtan bul ataý aqynnyń Maqpalǵa degen erekshe yqylasyn bildiredi.
Ánniń mazmunyna qaraǵanda, Segiz seri úshin Maqpal ózgelerden bólek, erekshe sulý bolǵan.
Maqpaldyń taǵdyry qalai aiaqtaldy?
Bul mahabbat hikaiasynyń sońy baqytty aiaqtalmaǵan.
Zertteýshiler keltiretin ańyz-áńgimelerde Maqpalǵa Segiz seriden bólek Jaby esimdi qaraqalpaq jigittiń de kóńili bolǵany aitylady.
Jaby Maqpaldy ózine jar etkisi kelgen. Alaida qyzdyń ákesi Baqtiiar onyń talabyna kelispegen.
Keiin oqiǵa tipti shielenisip ketedi.
Derekterde Jaby Dáýqara esimdi serigimen birge Maqpaldy alyp qashqany baiandalady.
Muny estigen Segiz seri olardyń sońynan qýyp jetip, Jabymen jekpe-jekke shyǵady. Osy oqiǵa «Maqpal-Segiz» dastanynda da sýretteletini aitylady.
Biraq qaiǵyly oqiǵa dál osy jerde bastalady.
Ańyz boiynsha, Jaby Segiz seriden jeńilgennen keiin ashýǵa berilip, Maqpaldy sadaqpen atqan.
Jebeden aýyr jaralanǵan Maqpal aýylyna jete almai, jolda qaitys bolady degen nusqa bar.
Al Segiz seri Jaby men onyń serigi Dáýqarany óltirgeni týraly da dastanda aitylady. Bul derekterdiń ańyzdyq sipatta ekenin eskergen jón: ánniń shyǵý tarihyna qatysty málimetterdiń barlyǵy birdei tarihi qujattarmen dáleldengen fakt emes.
«Gaýhartas» kóp jyl boiy halyq áni retinde aitylyp keldi.
Tipti kei kezeńderde onyń avtory basqa adamdarǵa telingen. Keiin Segiz seri shyǵarmashylyǵyn zerttegen mamandar ánniń avtory Segiz seri ekenin alǵa tartty.
Onyń ishinde Segiz seriniń shákirti bolǵan Jaiaý Musanyń «Er Segiz» dastanynda «Maqpalǵa arnap «Gaýhartasty» shyǵarǵan» degen joldar keltiriledi. Segiz serimen birge júrgen basqa adamdardyń da onyń ándi Maqpalǵa arnaǵanyn aitqany týraly derekter bar.
Sondyqtan qazirgi zertteýlerde «Gaýhartas» Segiz seriniń shyǵarmasy degen pikir keń taraǵan.
Ánniń naqty avtory bolǵanymen, ýaqyt óte kele shyǵarma halyq arasyna keń tarap, kópshilik ony halyq áni retinde qabyldaǵan.
Bul qazaq án ónerinde jii kezdesetin qubylys. Án urpaqtan-urpaqqa aýyzsha jetken saiyn onyń bastapqy avtory umytylyp, halyq murasyna ainalyp otyrǵan.
«Gaýhartas» ta sondai shyǵarmalardyń biri boldy.
Tipti 1968 jyly Rábiǵa Esimjanovanyń oryndaýyndaǵy «Gaýhartas» ániniń úntaspasy Qazaq radiosynyń «Altyn qorynan» tabylǵany týraly derek bar.
Ándi kino arqyly taǵy bir býyn tanydy
«Gaýhartas» ániniń halyqqa keń taralýyna kino óneri de áser etti.
1975 jyly jazýshy Dýlat Isabekovtiń stsenariii boiynsha «Gaýhartas» atty kórkem film túsirildi. Filmde ánniń ózi mańyzdy mýzykalyq ózekke ainaldy.
Osydan keiin «Gaýhartas» ataýy qazaq kórermeniniń jadynda odan saiyn bekidi.
Búginde «Gaýhartasty» tyńdaǵanda kópshilik onyń qaiǵyly tarihyn oilai bermeidi. Biz úshin ol – ádemi áýenimen júrekke jetetin qazaqtyń klassikalyq ánderiniń biri.
Al ánniń shyǵý tarihyna qatysty ańyzdarǵa úńilsek, onyń astarynda Segiz seriniń Maqpalǵa degen sezimi, eki jastyń mahabbaty jáne qaiǵyly aiaqtalǵan oqiǵa jatyr.
Sondyqtan «Gaýhartas» – jai ǵana mahabbat týraly án emes. Ol ýaqyt óte kele avtory men bastapqy oqiǵasy kómeskilenip, halyqtyń ortaq murasyna ainalǵan shyǵarmalardyń biri.
Dýlat Isabekov kim?
Dýlat Isabekov – qazaq ádebietiniń kórnekti ókili, jazýshy, dramatýrg, qoǵam qairatkeri. Ol 1942 jyly 20 jeltoqsanda Túrkistan oblysy Arys aýdanynda dúniege kelgen. Qalamgerdiń shyǵarmalarynda adam taǵdyry, otbasy, mahabbat, jalǵyzdyq pen qoǵamdaǵy ózgerister keńinen sýretteledi.
Jazýshynyń ádebiettegi alǵashqy qadamdary stýdent kezinen bastalǵan. Ol Qazaq memlekettik ýniversitetiniń filologiia fakýltetin bitirip, keiin ádebiet pen jýrnalistika salasynda túrli qyzmet atqardy. Isabekovtiń «Gaýhar tas», «Dermene», «Súiekshi», «Eski úidegi eki kezdesý» sekildi shyǵarmalary oqyrmanǵa keńinen tanyldy.
Dýlat Isabekov dramatýrgiia salasynda da ózindik qoltańbasyn qalyptastyrdy. Onyń «Ápke», «Muragerler», «Eskertkish operatsiiasy», «Anasyn saǵynǵan qyz» siiaqty pesalary Qazaqstan teatrlarynyń sahnasynda qoiyldy. Ásirese «Ápke» dramasy qazaq teatr ónerindegi tanymal qoiylymdardyń birine ainaldy.
Qalamger shyǵarmalary tek Qazaqstanda ǵana emes, shetelde de tanystyryldy. Onyń pesalary Ulybritaniia, Túrkiia jáne basqa elderdiń sahnalarynda qoiylǵan. 2014 jyly jazýshyǵa Ulybritaniiadaǵy London kitaphanasynyń qurmetti múshesi ataǵy berilgeni týraly derek bar.
Dýlat Isabekov qazaq ádebietinde ózindik stili bar qalamger retinde tanyldy. Onyń shyǵarmalary qarapaiym adamdardyń ómiri arqyly úlken áleýmettik jáne adamgershilik máselelerdi kóterýimen erekshelenedi. Jazýshy 2025 jylǵy 21 aqpanda 82 jasynda Almatyda ómirden ótti.
