قازاق اراسىندا كەڭ تاراعان «گاۋھارتاس» ەنٸن بٸلمەيتٸن ادام كەمدە-كەم. ەۋەنٸ دە, سٶزٸ دە جٷرەككە جاقىن بۇل ەندٸ كٶپشٸلٸك ۇزاق ۋاقىت بويى حالىق ەنٸ دەپ قابىلداپ كەلدٸ. الايدا ەننٸڭ شىعۋ تاريحىنا ٷڭٸلسەڭٸز, ونىڭ ارتىندا جاي عانا ەدەمٸ ەۋەن ەمەس, سەگٸز سەرٸ مەن ماقپال ەسٸمدٸ ارۋدىڭ ماحابباتى تۋرالى قايعىلى حيكايا جاتقانىن بايقاۋعا بولادى, دەپ حابارلايدى ult.kz.
«گاۋھارتاس» كٸمگە ارنالعان?
زەرتتەۋشٸلەردٸڭ بٸرقاتار ەڭبەگٸندە «گاۋھارتاس» ەنٸنٸڭ اۆتورى رەتٸندە XIX عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن اقىن, ەنشٸ, كومپوزيتور سەگٸز سەرٸ باھرامۇلى اتالادى.
دەرەكتەرگە قاراعاندا, سەگٸز سەرٸ سىر بويىندا ٶمٸر سٷرگەن باقتييار ەسٸمدٸ ادامنىڭ ماقپال اتتى قىزىنا عاشىق بولعان. ماقپالدىڭ سۇلۋلىعى مەن مٸنەزٸنە تەنتٸ بولعان سەرٸ وعان بٸرنەشە شىعارما ارناعان. سولاردىڭ بٸرٸ – كەيٸن حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان «گاۋھارتاس» ەنٸ.
ماقپال مەن سەگٸز سەرٸنٸڭ تانىسۋى دا ەن مەن ٶنەرگە بايلانىستى ٶربٸگەن دەگەن دەرەك بار.
سەگٸز سەرٸ جٸگٸتتەرٸمەن بٸرگە باقتيياردىڭ اۋىلىنا كەلگەندە, سول جەردە ماقپالمەن تانىسادى. اۋىلداعى دۋماندى جيىنداردا ەن ايتىپ, كٷي تارتىپ جٷرگەن سەرٸ قىزدىڭ سۇلۋلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى.
ماقپالدىڭ كٶركٸ اقىننىڭ كٶڭٸلٸندە ٸز قالدىرىپ, ول ٶز سەزٸمٸن ەن ارقىلى جەتكٸزەدٸ. العاشىندا «ماقپال» اتتى ەن شىعارعانى تۋرالى دا دەرەكتەر كەزدەسەدٸ.
«اجارىڭ اشىق ەكەن اتقان تاڭداي…»
«گاۋھارتاس» ەنٸنٸڭ ەڭ كٶپ تاراعان نۇسقاسى ماقپالدىڭ كٶركٸن سۋرەتتەۋدەن باستالادى:
«اجارىڭ اشىق ەكەن اتقان تاڭداي,
نۇرلى ەكەن ەكٸ كٶزٸڭ جاققان شامداي…»
ەننٸڭ ٶزٸنەن-اق سەگٸز سەرٸنٸڭ ماقپالعا دەگەن سەزٸمٸ اڭعارىلادى. ول قىزدىڭ جٷزٸن تاڭعا, كٶزٸن جانعان شامعا تەڭەپ, سۇلۋلىعىن جىرعا قوسقان.
ال قايىرماداعى «قۇسني», «راۋشان» دەگەن ەسٸمدەر ماقپالدىڭ قۇربىلارى بولعانى ايتىلادى. ياعني ەندەگٸ كەيٸپكەرلەردٸڭ ناقتى ادامدار بولۋى دا ونىڭ جاي عانا ويدان شىعارىلعان شىعارما ەمەس ەكەنٸن اڭعارتاتىن دەرەكتەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە كەلتٸرٸلەدٸ.
سەگٸز سەرٸ ماقپالدى اسىل تاسقا – گاۋھارعا تەڭەگەن.
«گاۋھارتاس» اتاۋى دا وسىدان شىققان دەگەن تٷسٸنٸك بار. قازاق ۇعىمىندا گاۋھار – اسا باعالى, جارقىراعان اسىل تاس. سوندىقتان بۇل اتاۋ اقىننىڭ ماقپالعا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىن بٸلدٸرەدٸ.
ەننٸڭ مازمۇنىنا قاراعاندا, سەگٸز سەرٸ ٷشٸن ماقپال ٶزگەلەردەن بٶلەك, ەرەكشە سۇلۋ بولعان.
ماقپالدىڭ تاعدىرى قالاي اياقتالدى?
بۇل ماحاببات حيكاياسىنىڭ سوڭى باقىتتى اياقتالماعان.
زەرتتەۋشٸلەر كەلتٸرەتٸن اڭىز-ەڭگٸمەلەردە ماقپالعا سەگٸز سەرٸدەن بٶلەك جابى ەسٸمدٸ قاراقالپاق جٸگٸتتٸڭ دە كٶڭٸلٸ بولعانى ايتىلادى.
جابى ماقپالدى ٶزٸنە جار ەتكٸسٸ كەلگەن. الايدا قىزدىڭ ەكەسٸ باقتييار ونىڭ تالابىنا كەلٸسپەگەن.
كەيٸن وقيعا تٸپتٸ شيەلەنٸسٸپ كەتەدٸ.
دەرەكتەردە جابى دەۋقارا ەسٸمدٸ سەرٸگٸمەن بٸرگە ماقپالدى الىپ قاشقانى باياندالادى.
مۇنى ەستٸگەن سەگٸز سەرٸ ولاردىڭ سوڭىنان قۋىپ جەتٸپ, جابىمەن جەكپە-جەككە شىعادى. وسى وقيعا «ماقپال-سەگٸز» داستانىندا دا سۋرەتتەلەتٸنٸ ايتىلادى.
بٸراق قايعىلى وقيعا دەل وسى جەردە باستالادى.
اڭىز بويىنشا, جابى سەگٸز سەرٸدەن جەڭٸلگەننەن كەيٸن اشۋعا بەرٸلٸپ, ماقپالدى ساداقپەن اتقان.
جەبەدەن اۋىر جارالانعان ماقپال اۋىلىنا جەتە الماي, جولدا قايتىس بولادى دەگەن نۇسقا بار.
ال سەگٸز سەرٸ جابى مەن ونىڭ سەرٸگٸ دەۋقارانى ٶلتٸرگەنٸ تۋرالى دا داستاندا ايتىلادى. بۇل دەرەكتەردٸڭ اڭىزدىق سيپاتتا ەكەنٸن ەسكەرگەن جٶن: ەننٸڭ شىعۋ تاريحىنا قاتىستى مەلٸمەتتەردٸڭ بارلىعى بٸردەي تاريحي قۇجاتتارمەن دەلەلدەنگەن فاكت ەمەس.
«گاۋھارتاس» كٶپ جىل بويى حالىق ەنٸ رەتٸندە ايتىلىپ كەلدٸ.
تٸپتٸ كەي كەزەڭدەردە ونىڭ اۆتورى باسقا ادامدارعا تەلٸنگەن. كەيٸن سەگٸز سەرٸ شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن ماماندار ەننٸڭ اۆتورى سەگٸز سەرٸ ەكەنٸن العا تارتتى.
ونىڭ ٸشٸندە سەگٸز سەرٸنٸڭ شەكٸرتٸ بولعان جاياۋ مۇسانىڭ «ەر سەگٸز» داستانىندا «ماقپالعا ارناپ «گاۋھارتاستى» شىعارعان» دەگەن جولدار كەلتٸرٸلەدٸ. سەگٸز سەرٸمەن بٸرگە جٷرگەن باسقا ادامداردىڭ دا ونىڭ ەندٸ ماقپالعا ارناعانىن ايتقانى تۋرالى دەرەكتەر بار.
سوندىقتان قازٸرگٸ زەرتتەۋلەردە «گاۋھارتاس» سەگٸز سەرٸنٸڭ شىعارماسى دەگەن پٸكٸر كەڭ تاراعان.
ەننٸڭ ناقتى اۆتورى بولعانىمەن, ۋاقىت ٶتە كەلە شىعارما حالىق اراسىنا كەڭ تاراپ, كٶپشٸلٸك ونى حالىق ەنٸ رەتٸندە قابىلداعان.
بۇل قازاق ەن ٶنەرٸندە جيٸ كەزدەسەتٸن قۇبىلىس. ەن ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىزشا جەتكەن سايىن ونىڭ باستاپقى اۆتورى ۇمىتىلىپ, حالىق مۇراسىنا اينالىپ وتىرعان.
«گاۋھارتاس» تا سونداي شىعارمالاردىڭ بٸرٸ بولدى.
تٸپتٸ 1968 جىلى رەبيعا ەسٸمجانوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى «گاۋھارتاس» ەنٸنٸڭ ٷنتاسپاسى قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىنان» تابىلعانى تۋرالى دەرەك بار.
ەندٸ كينو ارقىلى تاعى بٸر بۋىن تانىدى
«گاۋھارتاس» ەنٸنٸڭ حالىققا كەڭ تارالۋىنا كينو ٶنەرٸ دە ەسەر ەتتٸ.
1975 جىلى جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتٸڭ ستسەنارييٸ بويىنشا «گاۋھارتاس» اتتى كٶركەم فيلم تٷسٸرٸلدٸ. فيلمدە ەننٸڭ ٶزٸ ماڭىزدى مۋزىكالىق ٶزەككە اينالدى.
وسىدان كەيٸن «گاۋھارتاس» اتاۋى قازاق كٶرەرمەنٸنٸڭ جادىندا ودان سايىن بەكٸدٸ.
بٷگٸندە «گاۋھارتاستى» تىڭداعاندا كٶپشٸلٸك ونىڭ قايعىلى تاريحىن ويلاي بەرمەيدٸ. بٸز ٷشٸن ول – ەدەمٸ ەۋەنٸمەن جٷرەككە جەتەتٸن قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ەندەرٸنٸڭ بٸرٸ.
ال ەننٸڭ شىعۋ تاريحىنا قاتىستى اڭىزدارعا ٷڭٸلسەك, ونىڭ استارىندا سەگٸز سەرٸنٸڭ ماقپالعا دەگەن سەزٸمٸ, ەكٸ جاستىڭ ماحابباتى جەنە قايعىلى اياقتالعان وقيعا جاتىر.
سوندىقتان «گاۋھارتاس» – جاي عانا ماحاببات تۋرالى ەن ەمەس. ول ۋاقىت ٶتە كەلە اۆتورى مەن باستاپقى وقيعاسى كٶمەسكٸلەنٸپ, حالىقتىڭ ورتاق مۇراسىنا اينالعان شىعارمالاردىڭ بٸرٸ.
دۋلات يسابەكوۆ كٸم?
دۋلات يسابەكوۆ – قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ, جازۋشى, دراماتۋرگ, قوعام قايراتكەرٸ. ول 1942 جىلى 20 جەلتوقساندا تٷركٸستان وبلىسى ارىس اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن. قالامگەردٸڭ شىعارمالارىندا ادام تاعدىرى, وتباسى, ماحاببات, جالعىزدىق پەن قوعامداعى ٶزگەرٸستەر كەڭٸنەن سۋرەتتەلەدٸ.
جازۋشىنىڭ ەدەبيەتتەگٸ العاشقى قادامدارى ستۋدەنت كەزٸنەن باستالعان. ول قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸن بٸتٸرٸپ, كەيٸن ەدەبيەت پەن جۋرناليستيكا سالاسىندا تٷرلٸ قىزمەت اتقاردى. يسابەكوۆتٸڭ «گاۋھار تاس», «دەرمەنە», «سٷيەكشٸ», «ەسكٸ ٷيدەگٸ ەكٸ كەزدەسۋ» سەكٸلدٸ شىعارمالارى وقىرمانعا كەڭٸنەن تانىلدى.
دۋلات يسابەكوۆ دراماتۋرگييا سالاسىندا دا ٶزٸندٸك قولتاڭباسىن قالىپتاستىردى. ونىڭ «ەپكە», «مۇراگەرلەر», «ەسكەرتكٸش وپەراتسيياسى», «اناسىن ساعىنعان قىز» سيياقتى پەسالارى قازاقستان تەاترلارىنىڭ ساحناسىندا قويىلدى. ەسٸرەسە «ەپكە» دراماسى قازاق تەاتر ٶنەرٸندەگٸ تانىمال قويىلىمداردىڭ بٸرٸنە اينالدى.
قالامگەر شىعارمالارى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, شەتەلدە دە تانىستىرىلدى. ونىڭ پەسالارى ۇلىبريتانييا, تٷركييا جەنە باسقا ەلدەردٸڭ ساحنالارىندا قويىلعان. 2014 جىلى جازۋشىعا ۇلىبريتانيياداعى لوندون كٸتاپحاناسىنىڭ قۇرمەتتٸ مٷشەسٸ اتاعى بەرٸلگەنٸ تۋرالى دەرەك بار.
دۋلات يسابەكوۆ قازاق ەدەبيەتٸندە ٶزٸندٸك ستيلٸ بار قالامگەر رەتٸندە تانىلدى. ونىڭ شىعارمالارى قاراپايىم ادامداردىڭ ٶمٸرٸ ارقىلى ٷلكەن ەلەۋمەتتٸك جەنە ادامگەرشٸلٸك مەسەلەلەردٸ كٶتەرۋٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. جازۋشى 2025 جىلعى 21 اقپاندا 82 جاسىندا الماتىدا ٶمٸردەن ٶتتٸ.
