Qytaidyń Shyńjań ólkesindegi Ile qazaq avtonomiialy oblysyna qarasty Qulja (Inin) qalasynda Qazanshy degen qalashyq bar. Sáýleti kóz tartatyn kóne qalashyq etnikalyq alýantúrliligimen de erekshelenedi.
Qazanshyda handar, uiǵyrlar, qazaqtar, hýeiler, sibolar, ózbekter jáne basqa da etnos ókilderi qoian-qoltyq aralasyp turady.
Aq dastarhan men atadan balaǵa mura bolǵan úi
Qazaqstannan barǵan jýrnalistermen birge ult.kz tilshisine Qazanshydaǵy Ábdinábi Qasym esimdi turǵynnyń úiinen dám tatý buiyrypty.
Foto: ult.kz
73 jastaǵy Ábdinábi Qasym uiǵyr ultynyń ókili. Qazanshyda týyp ósken, aǵaiyn-baýyrlary da osynda turady eken. Buryn kólik saimandaryn satýmen ainalysqan, qazir zeinette. Eki balasy, nemereleri bar. Qyzy Úrimjide qyzmet isteidi, al uly men kelini qara shańyraqta, úide.
«Bul úi 130 jyl buryn salynǵan. Meniń atamnan ákeme, ákemnen maǵan mura bolyp qalǵan, endi men óz balama miras etemin. Tipti myna aýlada jaiqalyp turǵan júzim aǵashtarynyń ózine jetpis jyl bolǵan», – dep aýlaǵa saia berip, sán berip turǵan júzim aǵashyn kórsetti Ábdinábi aǵa.
Foto: ult.kz
Jinaqy, keń aýlaǵa úi iesi jaiqaltyp dastarhan jaiyp qoiypty.
«Bizdiń dástúrimizdiń negizgisi – qonaqjailyq», – dedi suqbattasymyz.
Dastarhandaǵy taǵamdardyń barlyǵy úi ieleriniń óz qolynan shyqqan. Jemis-jidektiń túr-túri, dástúrli uiǵyr nany men táttileri, keptirilgen jemister men sút taǵamdary til úiiredi. Tipti qazaqstandyq qonaqtarǵa qojaiyn óz qolymen daiyndaǵan balmuzdaq usyndy.
Balmuzdaqtan qazaqtyń irimshigi men balqaimaǵynyń bámi shyǵady. «Tanys ta, beitanys dám» destik biz tańdai qaǵyp.
Úidiń ishi-syrty túrli tústerge boialǵan, esik-tereze jiekteri ádemi órnektelgen erekshe sándi. Tipti qarasań kóziń qýanady eken.
Foto: ult.kz
Úidiń barlyq jerine kilem tóselgen. Tapshan salynǵan bólme de bar. Bir buryshta kelinniń jasaýymen kelgen kórpe-jastyqtary tur.
Ábdinábi Qasymnyń aitýynsha Qazanshynyń uiǵyrlarynda kelin túsirý dástúrleri qazaqtikine uqsaidy.
Foto: ult.kz
Ábdinábi aǵanyń úii siiaqty kóne úilerdi Qazanshyda óz betińshe súrýge nemese ózgeshe jóndeý jumystaryn jasaýǵa bolmaidy. Ol úshin resmi orynnan arnaiy ruqsat qaǵaz alý kerek.
Foto: ult.kz
Ile kóne qalashyǵynyń jalpy aýmaǵy shamamen 3,45 sharshy shaqyrymdy, al negizgi týristik aimaǵy 1,3 sharshy shaqyrymdy quraidy. Munda 300-den astam dástúrli ǵimarat, ózindik ereksheligi bar 6800-den astam turǵyn úi aýlasy saqtalǵan. Qalashyqta shamamen 120 myń adam turaqty turady.
Foto: ult.kz
Kóshelermen serýendei júrip, bir-birine jaqyn ornalasqan qolóner dúkenderin kezdestirýge bolady. Munda ulttyq mýzykalyq aspaptar, bylǵary buiymdar, keste jáne qyshtan jasalǵan zattar usynylady. Munyń bári – Ile kóne qalasynyń búginge jetken mádeni murasy.
Qazanshy sáýletiniń ǵajaby: 270 jyl buryn salynǵan meshit
Qazaqstandyq jýrnalisterdiń kelesi at basyn burǵan jeri – 270 jyl buryn salynǵan Qulja qalasyndaǵy Shensi úlken meshiti boldy.
Meshitti bizge Hasan imam tanystyrdy.
Imamnyń aitýynsha, Shensi úlken meshiti 1751 jyly (Tsin áýleti tusyndaǵy Tsianlýn patshalyǵynyń 16-jyly) salynǵan.
1999 jyldyń shildesinde meshit avtonomiialyq aýdan deńgeiindegi mádeni jáne tarihi eskertkishter tizimine engizilse, 2013 jyldyń mamyrynda memlekettik deńgeidegi mádeni jáne tarihi eskertkishter tizimine endi. Meshittiń jalpy aýmaǵy 7300 sharshy metrdi quraidy.
Foto: ult.kz
Meshittiń ereksheligi – ǵimaratty salýǵa bir de bir shege qoldanylmaǵan.
Meshittiń basty namaz zalynyń aýmaǵy 2100 sharshy metr. Eki qabattan turady. Munda musylmandar kún saiyn bes ýaqyt namazyn, juma namazyn jáne eki negizgi islam merekesindegi ait namazdaryn oqidy. Zal bir mezette 2000-nan astam adamdy qabyldai alady.
Foto: ult.kz
Foto: ult.kz
Namaz zalynyń joǵarǵy qabatynyń aýmaǵy 1000 sharshy metr. Ol da kúndelikti, juma jáne merekelik namazdarǵa paidalanylady. Munda 1000-nan astam adam syiady.
Foto: ult.kz
Namaz zaly 2010 jyly qaita jańǵyrtylǵan. Memlekettik qarjylandyrý esebinen meshitke konditsionerler, elektrondy aqparattyq ekrandar, jeke zattardy saqtaityn shkaftar, bahilge arnalǵan avtomattar, sý salqyndatqyshtar, oryndyqtar, alǵashqy meditsinalyq kómek qobdishalary jáne basqa da qajetti jabdyqtar ornatylǵan.
Foto: ult.kz
Meshittiń 900 sharshy metrlik ákimshilik-sharýashylyq korpýsy bar. Ǵimarattyń negizgi bóligi dini qyzmetkerlerdiń keńseleri retinde paidalanylady, al keibir bólmeleri jalǵa beriledi.
«Jalǵa berýden túsetin qarjy meshittiń kúndelikti shyǵyndaryn – sý, elektr energiiasy, jylý jáne basqa da qajettilikterdi óteýge jumsalady. Bul meshittiń ózin-ózi qamtamasyz etýine múmkindik beredi», – dedi Hasan imam.
Meshitte aýmaǵy 110 sharshy metr bolatyn oqý zaly bar. Kitap qorynda 2000-nan astam kitap jinaqtalǵan.
Qorda kórkem ádebietpen qatar ǵylymi-kópshilik, quqyqtyq, eńbek jáne turmystyq ál-aýqatqa qatysty ádebietter bar. Oqý zaly jamaǵatqa bilim alyp, eńbek pen kúndelikti ómirge qajetti daǵdylardy meńgerýge múmkindik beretin orta retinde qyzmet etedi.
Foto: ult.kz
Meshitte dáret alýǵa arnalǵan arnaiy orynnyń aýmaǵy 327 sharshy metr. Munda bir mezette 40 adamǵa deiin kishi dáret (dáret) jáne tolyq jýyný rásimin (ǵusyl) jasaýǵa múmkindik bar.
Biz meshitten shyqqanda jergilikti jamaǵat juma namazyna kelip jatty. Kelýshilerdiń qatarynda ár túrli ult ókilderinen jasy da, qariialary da bar kórindi. Biz olardyń nietin Alla qabyl etýin tilep, ketip qaldyq.
Baljan Jeńisqyzy
