«Әкесі спортпен шұғылданса, баласы да мықты болады» деген сөз бұрын жай ғана бақылау немесе халықтық түсінік секілді көрінетін. Бірақ қазір ғылым бұл пікірдің астарында нақты биологиялық механизм болуы мүмкін екенін айта бастады. Соңғы зерттеулерге қарағанда, әкенің өмір салты – спорт, стресс, темекі, дұрыс емес тамақтану, тіпті психологиялық жарақаттар – болашақ баланың денсаулығына сперма арқылы әсер етуі ықтимал, деп хабарлайды ult.kz.
Ең қызығы – бұл өзгерістер ДНҚ-ның өзінде емес. Ғалымдар кінәні RNA деп аталатын өте ұсақ молекулалардан көріп отыр.
Әкенің жүгіргені баласына қалай әсер етеді?
Қытайдың Цзянсу провинциясында биохимик Xin Yin зертханадағы тышқандарды күн сайын шағын жүгіру жолына шығарып жүрген. Бір қарағанда бұл кәдімгі тәжірибе сияқты көрінеді. Бірақ нәтиже ғалымдардың өзін таңғалдырған.
Жаттығу жасаған аталық тышқандардан туған күшіктер кәдімгі зертханалық тышқандарға қарағанда әлдеқайда төзімді болған. Олар ұзақ жүгірген, ағзасында сүт қышқылы аз жиналған.
Бір қызығы – бұл генетикалық мутация емес. Себебі тәжірибедегі тышқандар бір генетикалық топтан алынған. Балаларына ешқандай арнайы жаттығу жасалмаған.
Ғалымдар мәселе аталық тышқанның сперматозоидындағы microRNA деп аталатын өте кішкентай RNA бөлшектерінде екенін анықтаған. Жаттығу жасаған тышқандардың спермасында бұл бөлшектер көбірек болған.
Зерттеушілер сол RNA бөлшектерін басқа эмбриондарға енгізгенде, одан туған тышқандар да дәл сондай физикалық төзімді болып шыққан.
Бұл жаңалық ғылымдағы ескі түсініктерге үлкен соққы болды.
Сперма – жай ғана ДНҚ тасымалдаушы емес
Ұзақ уақыт бойы ғылым сперматозоидтың негізгі қызметі – әкенің ДНҚ-сын жұмыртқа жасушасына жеткізу деп келді. Бірақ соңғы жиырма жылдағы зерттеулер бұл көзқарасты өзгертіп жатыр.
Қазір ғалымдар сперма ішінде қоршаған орта туралы ақпарат сақталуы мүмкін деп есептейді.
Мысалы, тышқандарға жүргізілген тәжірибелерде спермадағы RNA мөлшері мына факторларға байланысты өзгерген:
майлы тағам;
артық қант;
созылмалы стресс;
бала күнгі психологиялық жарақат;
алкоголь;
пестицидтер;
улы химиялық заттар.
Ең қызығы мұндай өзгерістер кейін туған ұрпақтың денсаулығына әсер еткен.
Кейбір тәжірибелерде аталық тышқандардың балалары күйзеліске бейім болған. Кейбірінде зат алмасу бұзылған. Тіпті депрессия белгілері жиірек байқалған.
Адамдарға қатысты зерттеулер не дейді?
Адамдарда мұндай тәжірибе жасау этикалық тұрғыдан қиын. Бірақ ғалымдар ер адамдардың сперматозоидтарын зерттеу арқылы қызық деректер анықтаған.
Спортпен шұғылданатын, темекі шекпейтін және дұрыс тамақтанатын ер адамдардың спермасындағы RNA құрылымы өзгеше болған.
Ал семіздікке шалдыққан, артық қант тұтынатын немесе психологиялық күйзеліс көрген ер адамдарда RNA құрамында айтарлықтай өзгерістер байқалған.
Бұдан бөлек, ата-анасы артық салмақпен немесе психологиялық проблемалармен күрескен балалардың өзінде де сондай мәселелердің жиі кездесетіні анықталған.
Ғалымдар мұның бәрі жай сәйкестік емес болуы мүмкін деп есептейді.
Бұл құбылыс қалай аталады?
Ғылымда мұны эпигенетика дейді.
Яғни геннің өзі өзгермейді, бірақ оның жұмыс істеу режимі өзгереді.
Қарапайым тілмен айтқанда, ДНҚ – кітап болса, эпигенетика сол кітаптың қай бетін ашып, қай жерін жабық қалдыру керегін шешетін жүйе іспеттес.
Мысалы, кей гендер «өшіріліп», кейбірі «қосылады». Соның нәтижесінде ағзадағы түрлі процестер өзгереді.
Бұрын мұндай ақпарат ұрпаққа негізінен ана арқылы беріледі деп есептелген. Қазір ғалымдар әкенің де ықпалы әлдеқайда күшті болуы мүмкін екенін айтып отыр.
RNA спермаға қайдан келеді?
Ғалымдардың ең үлкен сұрағының бірі – бұл RNA сперматозоидқа қалай жиналады?
Бастапқыда зерттеушілер RNA сперма ішінде түзіледі деп ойлаған. Бірақ кейін басқа механизм анықталған.
Сперматозоид аталық безден шыққан соң epididymis деп аталатын ұзын түтік арқылы өтеді. Дәл сол жерде сперма жетіліп, қозғалу қабілетіне ие болады.
2016 жылы америкалық ғалымдар сперма осы жолда epididymosome деп аталатын өте кішкентай көпіршіктерден RNA «жүктеп алатынын» анықтаған.
Яғни ер адамның өмір салты туралы ақпарат осы түтік ішінде сперматозоидқа берілуі мүмкін.
Стресс пен алкоголь де ұрпаққа әсер ете ме?
Кей зерттеулер бұл ықпалдың өте жылдам жүретінін көрсетті.
Мысалы, ұрықтануға екі апта қалғанда қатты стресс алған тышқандардың ұрпағында зат алмасу өзгерістері байқалған.
Ал басқа тәжірибеде көп алкоголь ішкен аталық тышқандардың RNA бөлшектері қалыпты тышқандар сперматозоидына енгізілген. Соның нәтижесінде туған күшіктерде де даму бұзылыстары байқалған.
Ғалымдар мұның адамға да қатысы болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды.
Ғылымда әлі де күмән көп
Дегенмен барлық зерттеуші бұл теорияны толық мойындап отырған жоқ.
Дублиндегі Trinity College генетигі Kevin Mitchell бұл салада әлі де түсініксіз тұстар өте көп екенін айтады.
Негізгі мәселе – спермадағы RNA көлемі жұмыртқа жасушасымен салыстырғанда өте аз. Сонда ол болашақ эмбрионға қалай соншалықты үлкен әсер ете алады?
Бұл сұрақ ғылымдағы ең үлкен даулардың біріне айналған.
Бірақ жаңа дәлелдер пайда болып жатыр
2024 жылы Германиядағы Helmholtz Munich орталығының ғалымдары маңызды жаңалық жасаған.
Олар тышқандардың митохондриялық ДНҚ-сындағы айырмашылықтарды пайдаланып, эмбрион ішіндегі RNA-ның нақты қай ата-анадан келгенін анықтай алған.
Нәтижесінде кей RNA бөлшектері міндетті түрде әкеден келгені дәлелденген.
Ал 2026 жылғы жаңа зерттеуде ғалымдар спермадағы microRNA мөлшерін дәл табиғи деңгейде эмбрионға енгізген кезде, ұрпақтың дамуында нақты өзгерістер болғанын байқаған.
Бұл – бұрынғы зерттеулердегі ең маңызды дәлелдердің бірі.
Болашақта медицина өзгере ме?
Ғалымдардың айтуынша, бұл жаңалықтар репродуктив медицинаға көзқарасты өзгертуі мүмкін.
Қазір бала жоспарлаған кезде дәрігерлер көбіне әйелге ғана кеңес береді:
дұрыс тамақтану;
темекіден бас тарту;
алкоголь ішпеу;
күйзелістен сақтану.
Бірақ зерттеушілер енді дәл сондай талаптар ер адамдарға да қатысты болуы керек дейді.
Германиялық эпигенетик Raffaele Teperino қазіргі көзқарастың ескіргенін айтады.
Оның пікірінше, болашақ баланың денсаулығына әкенің де өмір салты тікелей әсер етуі мүмкін.
Ғылым адам туралы түсінікті өзгертіп жатыр
Бір кезде «бәрі генде жазылған» деген түсінік үстем болды. Бірақ қазір ғылым адамның өмір салты да келесі ұрпаққа із қалдыруы мүмкін екенін көрсетіп отыр.
Әкенің күйзелісі, дұрыс емес тамақтануы немесе керісінше спортпен айналысуы – бәрі болашақ баланың ағзасына әсер етуі ықтимал.
Әзірге бұл саланың барлық құпиясы ашылған жоқ. Бірақ бір нәрсе анық: ұрпақ тәрбиесі бала дүниеге келгеннен кейін емес, одан әлдеқайда бұрын басталатын сияқты.
