«Ákesi sportpen shuǵyldansa, balasy da myqty bolady» degen sóz buryn jai ǵana baqylaý nemese halyqtyq túsinik sekildi kórinetin. Biraq qazir ǵylym bul pikirdiń astarynda naqty biologiialyq mehanizm bolýy múmkin ekenin aita bastady. Sońǵy zertteýlerge qaraǵanda, ákeniń ómir salty – sport, stress, temeki, durys emes tamaqtaný, tipti psihologiialyq jaraqattar – bolashaq balanyń densaýlyǵyna sperma arqyly áser etýi yqtimal, dep habarlaidy ult.kz.
Eń qyzyǵy – bul ózgerister DNQ-nyń ózinde emes. Ǵalymdar kináni RNA dep atalatyn óte usaq molekýlalardan kórip otyr.
Ákeniń júgirgeni balasyna qalai áser etedi?
Qytaidyń Tsziansý provintsiiasynda biohimik Xin Yin zerthanadaǵy tyshqandardy kún saiyn shaǵyn júgirý jolyna shyǵaryp júrgen. Bir qaraǵanda bul kádimgi tájiribe siiaqty kórinedi. Biraq nátije ǵalymdardyń ózin tańǵaldyrǵan.
Jattyǵý jasaǵan atalyq tyshqandardan týǵan kúshikter kádimgi zerthanalyq tyshqandarǵa qaraǵanda áldeqaida tózimdi bolǵan. Olar uzaq júgirgen, aǵzasynda sút qyshqyly az jinalǵan.
Bir qyzyǵy – bul genetikalyq mýtatsiia emes. Sebebi tájiribedegi tyshqandar bir genetikalyq toptan alynǵan. Balalaryna eshqandai arnaiy jattyǵý jasalmaǵan.
Ǵalymdar másele atalyq tyshqannyń spermatozoidyndaǵy microRNA dep atalatyn óte kishkentai RNA bólshekterinde ekenin anyqtaǵan. Jattyǵý jasaǵan tyshqandardyń spermasynda bul bólshekter kóbirek bolǵan.
Zertteýshiler sol RNA bólshekterin basqa embriondarǵa engizgende, odan týǵan tyshqandar da dál sondai fizikalyq tózimdi bolyp shyqqan.
Bul jańalyq ǵylymdaǵy eski túsinikterge úlken soqqy boldy.
Sperma – jai ǵana DNQ tasymaldaýshy emes
Uzaq ýaqyt boiy ǵylym spermatozoidtyń negizgi qyzmeti – ákeniń DNQ-syn jumyrtqa jasýshasyna jetkizý dep keldi. Biraq sońǵy jiyrma jyldaǵy zertteýler bul kózqarasty ózgertip jatyr.
Qazir ǵalymdar sperma ishinde qorshaǵan orta týraly aqparat saqtalýy múmkin dep esepteidi.
Mysaly, tyshqandarǵa júrgizilgen tájiribelerde spermadaǵy RNA mólsheri myna faktorlarǵa bailanysty ózgergen:
maily taǵam;
artyq qant;
sozylmaly stress;
bala kúngi psihologiialyq jaraqat;
alkogol;
pestitsidter;
ýly himiialyq zattar.
Eń qyzyǵy mundai ózgerister keiin týǵan urpaqtyń densaýlyǵyna áser etken.
Keibir tájiribelerde atalyq tyshqandardyń balalary kúizeliske beiim bolǵan. Keibirinde zat almasý buzylǵan. Tipti depressiia belgileri jiirek baiqalǵan.
Adamdarǵa qatysty zertteýler ne deidi?
Adamdarda mundai tájiribe jasaý etikalyq turǵydan qiyn. Biraq ǵalymdar er adamdardyń spermatozoidtaryn zertteý arqyly qyzyq derekter anyqtaǵan.
Sportpen shuǵyldanatyn, temeki shekpeitin jáne durys tamaqtanatyn er adamdardyń spermasyndaǵy RNA qurylymy ózgeshe bolǵan.
Al semizdikke shaldyqqan, artyq qant tutynatyn nemese psihologiialyq kúizelis kórgen er adamdarda RNA quramynda aitarlyqtai ózgerister baiqalǵan.
Budan bólek, ata-anasy artyq salmaqpen nemese psihologiialyq problemalarmen kúresken balalardyń ózinde de sondai máselelerdiń jii kezdesetini anyqtalǵan.
Ǵalymdar munyń bári jai sáikestik emes bolýy múmkin dep esepteidi.
Bul qubylys qalai atalady?
Ǵylymda muny epigenetika deidi.
Iaǵni genniń ózi ózgermeidi, biraq onyń jumys isteý rejimi ózgeredi.
Qarapaiym tilmen aitqanda, DNQ – kitap bolsa, epigenetika sol kitaptyń qai betin ashyp, qai jerin jabyq qaldyrý keregin sheshetin júie ispettes.
Mysaly, kei gender «óshirilip», keibiri «qosylady». Sonyń nátijesinde aǵzadaǵy túrli protsester ózgeredi.
Buryn mundai aqparat urpaqqa negizinen ana arqyly beriledi dep eseptelgen. Qazir ǵalymdar ákeniń de yqpaly áldeqaida kúshti bolýy múmkin ekenin aityp otyr.
RNA spermaǵa qaidan keledi?
Ǵalymdardyń eń úlken suraǵynyń biri – bul RNA spermatozoidqa qalai jinalady?
Bastapqyda zertteýshiler RNA sperma ishinde túziledi dep oilaǵan. Biraq keiin basqa mehanizm anyqtalǵan.
Spermatozoid atalyq bezden shyqqan soń epididymis dep atalatyn uzyn tútik arqyly ótedi. Dál sol jerde sperma jetilip, qozǵalý qabiletine ie bolady.
2016 jyly amerikalyq ǵalymdar sperma osy jolda epididymosome dep atalatyn óte kishkentai kópirshikterden RNA «júktep alatynyn» anyqtaǵan.
Iaǵni er adamnyń ómir salty týraly aqparat osy tútik ishinde spermatozoidqa berilýi múmkin.
Stress pen alkogol de urpaqqa áser ete me?
Kei zertteýler bul yqpaldyń óte jyldam júretinin kórsetti.
Mysaly, uryqtanýǵa eki apta qalǵanda qatty stress alǵan tyshqandardyń urpaǵynda zat almasý ózgeristeri baiqalǵan.
Al basqa tájiribede kóp alkogol ishken atalyq tyshqandardyń RNA bólshekteri qalypty tyshqandar spermatozoidyna engizilgen. Sonyń nátijesinde týǵan kúshikterde de damý buzylystary baiqalǵan.
Ǵalymdar munyń adamǵa da qatysy bolýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaidy.
Ǵylymda áli de kúmán kóp
Degenmen barlyq zertteýshi bul teoriiany tolyq moiyndap otyrǵan joq.
Dýblindegi Trinity College genetigi Kevin Mitchell bul salada áli de túsiniksiz tustar óte kóp ekenin aitady.
Negizgi másele – spermadaǵy RNA kólemi jumyrtqa jasýshasymen salystyrǵanda óte az. Sonda ol bolashaq embrionǵa qalai sonshalyqty úlken áser ete alady?
Bul suraq ǵylymdaǵy eń úlken daýlardyń birine ainalǵan.
Biraq jańa dálelder paida bolyp jatyr
2024 jyly Germaniiadaǵy Helmholtz Munich ortalyǵynyń ǵalymdary mańyzdy jańalyq jasaǵan.
Olar tyshqandardyń mitohondriialyq DNQ-syndaǵy aiyrmashylyqtardy paidalanyp, embrion ishindegi RNA-nyń naqty qai ata-anadan kelgenin anyqtai alǵan.
Nátijesinde kei RNA bólshekteri mindetti túrde ákeden kelgeni dáleldengen.
Al 2026 jylǵy jańa zertteýde ǵalymdar spermadaǵy microRNA mólsherin dál tabiǵi deńgeide embrionǵa engizgen kezde, urpaqtyń damýynda naqty ózgerister bolǵanyn baiqaǵan.
Bul – burynǵy zertteýlerdegi eń mańyzdy dálelderdiń biri.
Bolashaqta meditsina ózgere me?
Ǵalymdardyń aitýynsha, bul jańalyqtar reprodýktiv meditsinaǵa kózqarasty ózgertýi múmkin.
Qazir bala josparlaǵan kezde dárigerler kóbine áielge ǵana keńes beredi:
durys tamaqtaný;
temekiden bas tartý;
alkogol ishpeý;
kúizelisten saqtaný.
Biraq zertteýshiler endi dál sondai talaptar er adamdarǵa da qatysty bolýy kerek deidi.
Germaniialyq epigenetik Raffaele Teperino qazirgi kózqarastyń eskirgenin aitady.
Onyń pikirinshe, bolashaq balanyń densaýlyǵyna ákeniń de ómir salty tikelei áser etýi múmkin.
Ǵylym adam týraly túsinikti ózgertip jatyr
Bir kezde «bári gende jazylǵan» degen túsinik ústem boldy. Biraq qazir ǵylym adamnyń ómir salty da kelesi urpaqqa iz qaldyrýy múmkin ekenin kórsetip otyr.
Ákeniń kúizelisi, durys emes tamaqtanýy nemese kerisinshe sportpen ainalysýy – bári bolashaq balanyń aǵzasyna áser etýi yqtimal.
Ázirge bul salanyń barlyq qupiiasy ashylǵan joq. Biraq bir nárse anyq: urpaq tárbiesi bala dúniege kelgennen keiin emes, odan áldeqaida buryn bastalatyn siiaqty.
