«ەكەسٸ سپورتپەن شۇعىلدانسا, بالاسى دا مىقتى بولادى» دەگەن سٶز بۇرىن جاي عانا باقىلاۋ نەمەسە حالىقتىق تٷسٸنٸك سەكٸلدٸ كٶرٸنەتٸن. بٸراق قازٸر عىلىم بۇل پٸكٸردٸڭ استارىندا ناقتى بيولوگييالىق مەحانيزم بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتا باستادى. سوڭعى زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, ەكەنٸڭ ٶمٸر سالتى – سپورت, سترەسس, تەمەكٸ, دۇرىس ەمەس تاماقتانۋ, تٸپتٸ پسيحولوگييالىق جاراقاتتار – بولاشاق بالانىڭ دەنساۋلىعىنا سپەرما ارقىلى ەسەر ەتۋٸ ىقتيمال, دەپ حابارلايدى ult.kz.
ەڭ قىزىعى – بۇل ٶزگەرٸستەر دنق-نىڭ ٶزٸندە ەمەس. عالىمدار كٸنەنٸ RNA دەپ اتالاتىن ٶتە ۇساق مولەكۋلالاردان كٶرٸپ وتىر.
ەكەنٸڭ جٷگٸرگەنٸ بالاسىنا قالاي ەسەر ەتەدٸ?
قىتايدىڭ تسزيانسۋ پروۆينتسيياسىندا بيوحيميك Xin Yin زەرتحاناداعى تىشقانداردى كٷن سايىن شاعىن جٷگٸرۋ جولىنا شىعارىپ جٷرگەن. بٸر قاراعاندا بۇل كەدٸمگٸ تەجٸريبە سيياقتى كٶرٸنەدٸ. بٸراق نەتيجە عالىمداردىڭ ٶزٸن تاڭعالدىرعان.
جاتتىعۋ جاساعان اتالىق تىشقانداردان تۋعان كٷشٸكتەر كەدٸمگٸ زەرتحانالىق تىشقاندارعا قاراعاندا ەلدەقايدا تٶزٸمدٸ بولعان. ولار ۇزاق جٷگٸرگەن, اعزاسىندا سٷت قىشقىلى از جينالعان.
بٸر قىزىعى – بۇل گەنەتيكالىق مۋتاتسييا ەمەس. سەبەبٸ تەجٸريبەدەگٸ تىشقاندار بٸر گەنەتيكالىق توپتان الىنعان. بالالارىنا ەشقانداي ارنايى جاتتىعۋ جاسالماعان.
عالىمدار مەسەلە اتالىق تىشقاننىڭ سپەرماتوزويدىنداعى microRNA دەپ اتالاتىن ٶتە كٸشكەنتاي RNA بٶلشەكتەرٸندە ەكەنٸن انىقتاعان. جاتتىعۋ جاساعان تىشقانداردىڭ سپەرماسىندا بۇل بٶلشەكتەر كٶبٸرەك بولعان.
زەرتتەۋشٸلەر سول RNA بٶلشەكتەرٸن باسقا ەمبريوندارعا ەنگٸزگەندە, ودان تۋعان تىشقاندار دا دەل سونداي فيزيكالىق تٶزٸمدٸ بولىپ شىققان.
بۇل جاڭالىق عىلىمداعى ەسكٸ تٷسٸنٸكتەرگە ٷلكەن سوققى بولدى.
سپەرما – جاي عانا دنق تاسىمالداۋشى ەمەس
ۇزاق ۋاقىت بويى عىلىم سپەرماتوزويدتىڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸ – ەكەنٸڭ دنق-سىن جۇمىرتقا جاسۋشاسىنا جەتكٸزۋ دەپ كەلدٸ. بٸراق سوڭعى جيىرما جىلداعى زەرتتەۋلەر بۇل كٶزقاراستى ٶزگەرتٸپ جاتىر.
قازٸر عالىمدار سپەرما ٸشٸندە قورشاعان ورتا تۋرالى اقپارات ساقتالۋى مٷمكٸن دەپ ەسەپتەيدٸ.
مىسالى, تىشقاندارعا جٷرگٸزٸلگەن تەجٸريبەلەردە سپەرماداعى RNA مٶلشەرٸ مىنا فاكتورلارعا بايلانىستى ٶزگەرگەن:
مايلى تاعام;
ارتىق قانت;
سوزىلمالى سترەسس;
بالا كٷنگٸ پسيحولوگييالىق جاراقات;
الكوگول;
پەستيتسيدتەر;
ۋلى حيمييالىق زاتتار.
ەڭ قىزىعى مۇنداي ٶزگەرٸستەر كەيٸن تۋعان ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىنا ەسەر ەتكەن.
كەيبٸر تەجٸريبەلەردە اتالىق تىشقانداردىڭ بالالارى كٷيزەلٸسكە بەيٸم بولعان. كەيبٸرٸندە زات الماسۋ بۇزىلعان. تٸپتٸ دەپرەسسييا بەلگٸلەرٸ جيٸرەك بايقالعان.
ادامدارعا قاتىستى زەرتتەۋلەر نە دەيدٸ?
ادامداردا مۇنداي تەجٸريبە جاساۋ ەتيكالىق تۇرعىدان قيىن. بٸراق عالىمدار ەر ادامداردىڭ سپەرماتوزويدتارىن زەرتتەۋ ارقىلى قىزىق دەرەكتەر انىقتاعان.
سپورتپەن شۇعىلداناتىن, تەمەكٸ شەكپەيتٸن جەنە دۇرىس تاماقتاناتىن ەر ادامداردىڭ سپەرماسىنداعى RNA قۇرىلىمى ٶزگەشە بولعان.
ال سەمٸزدٸككە شالدىققان, ارتىق قانت تۇتىناتىن نەمەسە پسيحولوگييالىق كٷيزەلٸس كٶرگەن ەر ادامداردا RNA قۇرامىندا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەر بايقالعان.
بۇدان بٶلەك, اتا-اناسى ارتىق سالماقپەن نەمەسە پسيحولوگييالىق پروبلەمالارمەن كٷرەسكەن بالالاردىڭ ٶزٸندە دە سونداي مەسەلەلەردٸڭ جيٸ كەزدەسەتٸنٸ انىقتالعان.
عالىمدار مۇنىڭ بەرٸ جاي سەيكەستٸك ەمەس بولۋى مٷمكٸن دەپ ەسەپتەيدٸ.
بۇل قۇبىلىس قالاي اتالادى?
عىلىمدا مۇنى ەپيگەنەتيكا دەيدٸ.
ياعني گەننٸڭ ٶزٸ ٶزگەرمەيدٸ, بٸراق ونىڭ جۇمىس ٸستەۋ رەجيمٸ ٶزگەرەدٸ.
قاراپايىم تٸلمەن ايتقاندا, دنق – كٸتاپ بولسا, ەپيگەنەتيكا سول كٸتاپتىڭ قاي بەتٸن اشىپ, قاي جەرٸن جابىق قالدىرۋ كەرەگٸن شەشەتٸن جٷيە ٸسپەتتەس.
مىسالى, كەي گەندەر «ٶشٸرٸلٸپ», كەيبٸرٸ «قوسىلادى». سونىڭ نەتيجەسٸندە اعزاداعى تٷرلٸ پروتسەستەر ٶزگەرەدٸ.
بۇرىن مۇنداي اقپارات ۇرپاققا نەگٸزٸنەن انا ارقىلى بەرٸلەدٸ دەپ ەسەپتەلگەن. قازٸر عالىمدار ەكەنٸڭ دە ىقپالى ەلدەقايدا كٷشتٸ بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتىپ وتىر.
RNA سپەرماعا قايدان كەلەدٸ?
عالىمداردىڭ ەڭ ٷلكەن سۇراعىنىڭ بٸرٸ – بۇل RNA سپەرماتوزويدقا قالاي جينالادى?
باستاپقىدا زەرتتەۋشٸلەر RNA سپەرما ٸشٸندە تٷزٸلەدٸ دەپ ويلاعان. بٸراق كەيٸن باسقا مەحانيزم انىقتالعان.
سپەرماتوزويد اتالىق بەزدەن شىققان سوڭ epididymis دەپ اتالاتىن ۇزىن تٷتٸك ارقىلى ٶتەدٸ. دەل سول جەردە سپەرما جەتٸلٸپ, قوزعالۋ قابٸلەتٸنە يە بولادى.
2016 جىلى امەريكالىق عالىمدار سپەرما وسى جولدا epididymosome دەپ اتالاتىن ٶتە كٸشكەنتاي كٶپٸرشٸكتەردەن RNA «جٷكتەپ الاتىنىن» انىقتاعان.
ياعني ەر ادامنىڭ ٶمٸر سالتى تۋرالى اقپارات وسى تٷتٸك ٸشٸندە سپەرماتوزويدقا بەرٸلۋٸ مٷمكٸن.
سترەسس پەن الكوگول دە ۇرپاققا ەسەر ەتە مە?
كەي زەرتتەۋلەر بۇل ىقپالدىڭ ٶتە جىلدام جٷرەتٸنٸن كٶرسەتتٸ.
مىسالى, ۇرىقتانۋعا ەكٸ اپتا قالعاندا قاتتى سترەسس العان تىشقانداردىڭ ۇرپاعىندا زات الماسۋ ٶزگەرٸستەرٸ بايقالعان.
ال باسقا تەجٸريبەدە كٶپ الكوگول ٸشكەن اتالىق تىشقانداردىڭ RNA بٶلشەكتەرٸ قالىپتى تىشقاندار سپەرماتوزويدىنا ەنگٸزٸلگەن. سونىڭ نەتيجەسٸندە تۋعان كٷشٸكتەردە دە دامۋ بۇزىلىستارى بايقالعان.
عالىمدار مۇنىڭ ادامعا دا قاتىسى بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن جوققا شىعارمايدى.
عىلىمدا ەلٸ دە كٷمەن كٶپ
دەگەنمەن بارلىق زەرتتەۋشٸ بۇل تەورييانى تولىق مويىنداپ وتىرعان جوق.
دۋبليندەگٸ Trinity College گەنەتيگٸ Kevin Mitchell بۇل سالادا ەلٸ دە تٷسٸنٸكسٸز تۇستار ٶتە كٶپ ەكەنٸن ايتادى.
نەگٸزگٸ مەسەلە – سپەرماداعى RNA كٶلەمٸ جۇمىرتقا جاسۋشاسىمەن سالىستىرعاندا ٶتە از. سوندا ول بولاشاق ەمبريونعا قالاي سونشالىقتى ٷلكەن ەسەر ەتە الادى?
بۇل سۇراق عىلىمداعى ەڭ ٷلكەن داۋلاردىڭ بٸرٸنە اينالعان.
بٸراق جاڭا دەلەلدەر پايدا بولىپ جاتىر
2024 جىلى گەرمانيياداعى Helmholtz Munich ورتالىعىنىڭ عالىمدارى ماڭىزدى جاڭالىق جاساعان.
ولار تىشقانداردىڭ ميتوحوندرييالىق دنق-سىنداعى ايىرماشىلىقتاردى پايدالانىپ, ەمبريون ٸشٸندەگٸ RNA-نىڭ ناقتى قاي اتا-انادان كەلگەنٸن انىقتاي العان.
نەتيجەسٸندە كەي RNA بٶلشەكتەرٸ مٸندەتتٸ تٷردە ەكەدەن كەلگەنٸ دەلەلدەنگەن.
ال 2026 جىلعى جاڭا زەرتتەۋدە عالىمدار سپەرماداعى microRNA مٶلشەرٸن دەل تابيعي دەڭگەيدە ەمبريونعا ەنگٸزگەن كەزدە, ۇرپاقتىڭ دامۋىندا ناقتى ٶزگەرٸستەر بولعانىن بايقاعان.
بۇل – بۇرىنعى زەرتتەۋلەردەگٸ ەڭ ماڭىزدى دەلەلدەردٸڭ بٸرٸ.
بولاشاقتا مەديتسينا ٶزگەرە مە?
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاڭالىقتار رەپرودۋكتيۆ مەديتسيناعا كٶزقاراستى ٶزگەرتۋٸ مٷمكٸن.
قازٸر بالا جوسپارلاعان كەزدە دەرٸگەرلەر كٶبٸنە ەيەلگە عانا كەڭەس بەرەدٸ:
دۇرىس تاماقتانۋ;
تەمەكٸدەن باس تارتۋ;
الكوگول ٸشپەۋ;
كٷيزەلٸستەن ساقتانۋ.
بٸراق زەرتتەۋشٸلەر ەندٸ دەل سونداي تالاپتار ەر ادامدارعا دا قاتىستى بولۋى كەرەك دەيدٸ.
گەرمانييالىق ەپيگەنەتيك Raffaele Teperino قازٸرگٸ كٶزقاراستىڭ ەسكٸرگەنٸن ايتادى.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بولاشاق بالانىڭ دەنساۋلىعىنا ەكەنٸڭ دە ٶمٸر سالتى تٸكەلەي ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
عىلىم ادام تۋرالى تٷسٸنٸكتٸ ٶزگەرتٸپ جاتىر
بٸر كەزدە «بەرٸ گەندە جازىلعان» دەگەن تٷسٸنٸك ٷستەم بولدى. بٸراق قازٸر عىلىم ادامنىڭ ٶمٸر سالتى دا كەلەسٸ ۇرپاققا ٸز قالدىرۋى مٷمكٸن ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر.
ەكەنٸڭ كٷيزەلٸسٸ, دۇرىس ەمەس تاماقتانۋى نەمەسە كەرٸسٸنشە سپورتپەن اينالىسۋى – بەرٸ بولاشاق بالانىڭ اعزاسىنا ەسەر ەتۋٸ ىقتيمال.
ەزٸرگە بۇل سالانىڭ بارلىق قۇپيياسى اشىلعان جوق. بٸراق بٸر نەرسە انىق: ۇرپاق تەربيەسٸ بالا دٷنيەگە كەلگەننەن كەيٸن ەمەس, ودان ەلدەقايدا بۇرىن باستالاتىن سيياقتى.
