63 جىل بۇرىن الماتى ٸرگەسٸندەگٸ ەسٸك كٶلٸندە رەسمي 70-تەن استام, ال بەيرەسمي دەرەكتەردە شامامەن 2000 ادامنىڭ ٶمٸرٸن جالماعان قاسٸرەتتٸ وقيعا بولدى, دەپ حابارلايدى ult.kz TamgaMedia سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
تيان-شانسكييدٸ تاڭعالدىرعان جاسىل كٶل
ەسٸك كٶلٸ – تەڭٸز دەڭگەيٸنەن 1756-1759 مەتر بيٸكتٸكتە ورنالاسقان, بۇدان 8-10 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعان تابيعي بٶگەت-كٶل. مىڭجىلدىق تاريحى بار ەسٸك قالاسىنىڭ ماڭىندا, ەيگٸلٸ ساق تايپالارى مەكەن ەتكەن ٶلكەدە ورنالاسقان.
1856 جىلى ساياحاتشى پ. پ. سەمەنوۆ-تيان-شانسكيي كٶلدٸ العاش كٶرگەندە تاڭدانىسىن جاسىرا الماي, كٷندەلٸگٸنە ونى «زەلەنوە وزەرو» (جاسىل كٶل) دەپ جازعان. سۋدىڭ رەڭكٸ مەن مٶلدٸرلٸگٸن سيپاتتاي كەلە, ونى «باعالى, قانىق جاسىل تٷستٸ بەريلل تاسىنا» تەڭەگەن. بۇل تۋرالى ول ٶزٸنٸڭ «پۋتەشەستۆيە ۆ تيان-شان» ەڭبەگٸندە جازىپ كەتكەن. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار مەن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ايتۋىنشا, كٶل سۋى قۇبىلىپ, ٶڭٸ اشىق كٶگٸلدٸردەن قورعاسىن تٷسٸنە ٶزگەرٸپ تۇراتىن.
اپاتقا دەيٸنگٸ جەنە كەيٸنگٸ كٶل:
اپاتقا دەيٸن: ۇزىندىعى – 1850 مەتر, ەنٸ – 500 مەتر, تەرەڭدٸگٸ – 80 مەتر. سۋ كٶلەمٸ: 20 ميلليون م³.
قازٸر: سۋ كٶلەمٸ شامامەن 2 ميلليون م³ (بۇرىنعى كٶرسەتكٸشتٸڭ وننان بٸر بٶلٸگٸ عانا).
كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇسىندا مۇندا حالىققا دا, جوعارى مەرتەبەلٸ قوناقتارعا دا (VIP) ارنالعان ساناتورلى-كۋرورتتىق ينفراقۇرىلىم سالىندى. كٶل جاعاسىندا ۆەتنام كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ كٶشباسشىسى حو شي مين, سوكپ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى نيكيتا حرۋششەۆ دەمالعان دەگەن دەرەك بار.
1959 جىلى كٶل جاعاسىندا زاماناۋي اۆتوۆوكزال, مەيرامحانالار, دەمالىس بازالارى, كاتەرلەر توقتايتىن ايلاقتار, تٸپتٸ قوناقٷيلەر بوي كٶتەردٸ. الماتىدان ەسٸككە دەيٸن اۆتوبۋستار جيٸ قاتىناپ, دەمالىس كٷندەرٸ مۇندا مىڭداعان تۋريست اعىلاتىن. دەمالۋشىلار سانى جىل سايىن ارتىپ جاتتى. الايدا ارادا 4 جىل ٶتكەندە ەسٸك كٶلٸنٸڭ جاعاسىنداعى قايناعان تٸرشٸلٸك ساناۋلى مينۋت ٸشٸندە عايىپ بولدى.
1963 جىلعى 7 شٸلدەدەگٸ تراگەدييا قالاي بولدى?
«قازسەلدەن قورعاۋ» مەكەمەسٸنٸڭ ارحيۆتٸك دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, سول جىلى جاز ەرەكشە ىستىق بولىپ, ٸلە الاتاۋىنىڭ سولتٷستٸك بەتكەيٸندە, 4560-4600 مەتر بيٸكتٸكتە جاتقان جارساي مۇزدىعى ٶتە تەز جىلدامدىقپەن ەري باستايدى. وسىلايشا مۇزدىق ەتەگٸنە جينالعان سۋ ماسساسى تابيعي بٶگەتتٸ جارىپ ٶتەدٸ.
7 شٸلدە جەكسەنبٸ بولعاندىقتان, كٶلدە دەمالۋشىلار ٶتە كٶپ ەدٸ. كٶنەكٶز قارييالاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل قايعىلى وقيعانىڭ الدىن الۋعا بولار ەدٸ. تاۋدا جٷرگەن جەرگٸلٸكتٸ قويشىلار جىلى نٶسەر جاۋىپ, ٶزەندەر لايلانا باستاعانىن كٶرٸپ, اپات تٶنٸپ تۇرعانىن تٷسٸنگەن. تٸپتٸ بٸر قويشى كٶل جاعاسىنداعى دەمالۋشىلارعا قاراي اسىعا جٷگٸرٸپ كەلٸپ: «قاشىڭىزدار, جان ساقتاڭىزدار, تاۋدان الاپات لاي تاسىپ كەلەدٸ!»,- دەپ ايعايلاپ ەسكەرتكەن ەكەن. الايدا ۋايىمسىز دەمالىپ جاتقان بەيقام جۇرت قويشىنىڭ سٶزٸن ەلەڭ قىلماي, سەنبەگەن.
سەل تٷس اۋا باستالىپ, ساعات 13:15-تە سەلدٸڭ العاشقى لەگٸ جٷرگەن. جارساي ٶزەنٸنەن كٶلەمٸ 6 ميلليون تەكشە مەتر كٶپ, بيٸكتٸگٸ ٷيدەي تاستار, اعاش دٸڭدەرٸ مەن لاي ارالاسقان سەل ماسساسى تٶمەن قۇلديلاعان. وسىلايشا الاپات سەل ەسٸك كٶلٸنە كەلٸپ قۇيىلعان. وسى سەتتە كٶل بەتٸندە بيٸكتٸگٸ 5-6 مەترلٸك الىپ تولقىندار پايدا بولىپتى.
«ەسٸك» تۋربازاسىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى يۆان اۋشەۆ جازعان ەستەلٸكتەردەن, وسى سەتتە كٶل بەتٸندە سەرۋەندەپ جٷرگەن قايىقتار سانى كٶپ بولعانىن جازعان. ي.اۋشەۆ جازبالارىنا كٶز جٷگٸرتسەك, مۇزداي سەل سۋدان تۇرعانداردى قۇتقارۋشىلار جالعىز كاتەردٸڭ كٶمەگٸمەن شىعارىپ العان.
اراعا 45 مينۋت سالىپ, كٶلگە كەپ قۇيىلعان مىڭداعان توننا سۋ مەن لايدىڭ سالماعىنا شىداماي, مىڭجىلدىق تابيعي بٶگەت جارىلادى. قۋاتتى تاسقىن بٶگەتتٸ تالقانداپ ٶتەدٸ. قازٸرگٸ تەرەڭدٸگٸ 50-70 مەترلٸك الىپ شاتقالدار – وسى سەلدٸڭ ٸزٸ.
سەل مۇنىمەن توقتامادى. ٷيدەي تاستار مەن لاي ارالاسقان جويقىن ماسسا زور جىلدامدىقپەن تٶمەندەگٸ ەسٸك قالاسىنا دەيٸن جەتتٸ. جولىنداعى كٶپٸرلەردٸ, دەمالىس بازالاردى, تۇرعىن ٷيلەردٸ, تٸپتٸ ەسٸك گەس-ٸنٸڭ ينفراقۇرىلىمى مەن اتاقتى «ەسٸك ۆينزاۋىتىنىڭ» جەرتٶلەلەرٸن جەرمەن-جەكسەن ەتتٸ.
قۇرباندادىڭ ناقتى سانى قانشا: بيلٸك اقيقاتتى جاسىردى ما?
ەسٸكتەگٸ سەل تۋرالى تولىق اقپارات كەڭەستٸك باسىلىمدار مەن جاڭالىقتاردا ايتىلمادى, قازا تاپقانداردىڭ ناقتى سانى دا حالىقتان جاسىرىلدى. ورتالىق باسىلىمداردا («ترۋد», «كازاحستانسكايا پراۆدا») ارادا بٸرەر اپتا ٶتكەن سوڭ عانا قىسقاشا زامەتكالار جارىق كٶردٸ. «ترۋد» گازەتٸنٸڭ 1963 جىلعى تامىزداعى سانىندا رەسمي تٷردە تٸركەلگەن جەنە مەيٸتٸ تابىلعان قازا تاپقاندار سانى 70-تەن 150 ادامعا دەيٸن دەپ كٶرسەتٸلگەن.
الايدا كۋەگەرلەر مەن زەرتتەۋشٸلەر سول قايعىلى كٷنٸ شاتقالدا 3-تەن 5 مىڭعا دەيٸن ادام دەمالعانىن ايتادى. مەيٸتتەردٸڭ كٶبٸ ەسٸك ٶزەنٸ ارقىلى قاپشاعاي ويپاتىنا دەيٸن اعىپ كەتكەندٸكتەن, بەيرەسمي دەرەكتەردە اپات قۇرباندارىنىڭ سانى 1 000-نان 2 000 ادامعا دەيٸن جەتۋٸ ىقتيمال. بۇل كۋەلٸكتەر كەيٸننەن, قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان سوڭ عانا اشىق جارييالانا باستادى
Qalam Global بۇل تۋرالى:
«كەڭەس وداعىندا يدەولوگييالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى "سوتسياليستٸك ەلدە مۇنداي ٸرٸ اپاتتار بولمايدى" دەگەن ۇستانىم قالىپتاسقان. سوندىقتان بۇل تراگەدييا تۋرالى اقپارات قاتاڭ تسەنزۋراعا ۇشىرادى», - دەپ جازادى.
دٸنمۇحامەد قوناەۆ جەنە الەكسەي كوسىگين سەلدەن قالاي امان قالدى
اپات بولاردان بٸر كٷن بۇرىن دٸنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆ كسرو مينيسترلەر كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارىالەكسەي كوسىگيندٸ ەسٸك كٶلٸنٸڭ سۇلۋلىعىن كٶرسەتۋ ٷشٸن ارنايى الىپ بارعان دەگەن دەرەك بار. جوسپار بويىنشا ولاردى ارنايى ٶزەن ترامۆايىمەن كٶلدە سەرۋەندەتپەك بولعان. كوسىگين كٶلگە 6 شٸلدە, سەنبٸدە تٷس اۋا كەلگەن. دەل وسى ۋاقىتتا لاي, تاس پەن اعاش ارالاسقان سەلدٸڭ العاشقى لەگٸ جٷردٸ. شاتقالدىڭ جوعارى جاعىندا جٷرگەن بٸر توپ تۋريست زارداپ شەكتٸ.
جەرگٸلٸكتٸ جاۋاپتى ازاماتتار مەن قوناەۆ كوسىگينگە جاعدايدى تٷسٸندٸرٸپ, قوناەۆتىڭ شەشٸمٸمەن «قادٸرلٸ» قوناق تٸكۇشاقپەن شۇعىل تٷردە قاۋٸپسٸز جەرگە ەۆاكۋاتسييالاندى. ال ساناۋلى مينۋتتان سوڭ كوسىگين توقتاعان ايماقتى سەل شايىپ كەتەدٸ. بۇل 7 شٸلدەدەگٸ ٸرٸ سەل الدىندا بولعان بولعان جايت.
