63 jyl buryn Almaty irgesindegi Esik kólinde resmi 70-ten astam, al beiresmi derekterde shamamen 2000 adamnyń ómirin jalmaǵan qasiretti oqiǵa boldy, dep habarlaidy ult.kz TamgaMedia saityna silteme jasap.
Tian-Shanskiidi tańǵaldyrǵan Jasyl kól
Esik kóli – teńiz deńgeiinen 1756-1759 metr biiktikte ornalasqan, budan 8-10 myń jyl buryn paida bolǵan tabiǵi bóget-kól. Myńjyldyq tarihy bar Esik qalasynyń mańynda, áigili saq taipalary meken etken ólkede ornalasqan.
1856 jyly saiahatshy P. P. Semenov-Tian-Shanskii kóldi alǵash kórgende tańdanysyn jasyra almai, kúndeligine ony «Zelenoe ozero» (Jasyl kól) dep jazǵan. Sýdyń reńki men móldirligin sipattai kele, ony «baǵaly, qanyq jasyl tústi berill tasyna» teńegen. Bul týraly ol óziniń «Pýteshestvie v Tian-Shan» eńbeginde jazyp ketken. Jergilikti turǵyndar men zertteýshilerdiń aitýynsha, kól sýy qubylyp, óńi ashyq kógildirden qorǵasyn túsine ózgerip turatyn.
Apatqa deiingi jáne keiingi kól:
Apatqa deiin: uzyndyǵy – 1850 metr, eni – 500 metr, tereńdigi – 80 metr. Sý kólemi: 20 million m³.
Qazir: sý kólemi shamamen 2 million m³ (burynǵy kórsetkishtiń onnan bir bóligi ǵana).
Keńes ókimeti tusynda munda halyqqa da, joǵary mártebeli qonaqtarǵa da (VIP) arnalǵan sanatorly-kýrorttyq infraqurylym salyndy. Kól jaǵasynda Vetnam kommýnistik partiiasynyń kóshbasshysy Ho Shi Min, SOKP Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysy Nikita Hrýshev demalǵan degen derek bar.
1959 jyly kól jaǵasynda zamanaýi avtovokzal, meiramhanalar, demalys bazalary, katerler toqtaityn ailaqtar, tipti qonaqúiler boi kóterdi. Almatydan Esikke deiin avtobýstar jii qatynap, demalys kúnderi munda myńdaǵan týrist aǵylatyn. Demalýshylar sany jyl saiyn artyp jatty. Alaida arada 4 jyl ótkende Esik kóliniń jaǵasyndaǵy qainaǵan tirshilik sanaýly minýt ishinde ǵaiyp boldy.
1963 jylǵy 7 shildedegi tragediia qalai boldy?
«Qazselden qorǵaý» mekemesiniń arhivtik derekterine súiensek, sol jyly jaz erekshe ystyq bolyp, Ile Alataýynyń soltústik betkeiinde, 4560-4600 metr biiktikte jatqan Jarsai muzdyǵy óte tez jyldamdyqpen eri bastaidy. Osylaisha muzdyq etegine jinalǵan sý massasy tabiǵi bógetti jaryp ótedi.
7 shilde jeksenbi bolǵandyqtan, kólde demalýshylar óte kóp edi. Kónekóz qariialardyń aitýynsha, bul qaiǵyly oqiǵanyń aldyn alýǵa bolar edi. Taýda júrgen jergilikti qoishylar jyly nóser jaýyp, ózender lailana bastaǵanyn kórip, apat tónip turǵanyn túsingen. Tipti bir qoishy kól jaǵasyndaǵy demalýshylarǵa qarai asyǵa júgirip kelip: «Qashyńyzdar, jan saqtańyzdar, taýdan alapat lai tasyp keledi!»,- dep aiǵailap eskertken eken. Alaida ýaiymsyz demalyp jatqan beiqam jurt qoishynyń sózin eleń qylmai, senbegen.
Sel tús aýa bastalyp, saǵat 13:15-te seldiń alǵashqy legi júrgen. Jarsai ózeninen kólemi 6 million tekshe metr kóp, biiktigi úidei tastar, aǵash dińderi men lai aralasqan sel massasy tómen quldilaǵan. Osylaisha alapat sel Esik kóline kelip quiylǵan. Osy sátte kól betinde biiktigi 5-6 metrlik alyp tolqyndar paida bolypty.
«Esik» týrbazasynyń burynǵy direktory Ivan Aýshev jazǵan estelikterden, osy sátte kól betinde serýendep júrgen qaiyqtar sany kóp bolǵanyn jazǵan. I.Aýshev jazbalaryna kóz júgirtsek, muzdai sel sýdan turǵandardy qutqarýshylar jalǵyz katerdiń kómegimen shyǵaryp alǵan.
Araǵa 45 minýt salyp, kólge kep quiylǵan myńdaǵan tonna sý men laidyń salmaǵyna shydamai, myńjyldyq tabiǵi bóget jarylady. Qýatty tasqyn bógetti talqandap ótedi. Qazirgi tereńdigi 50-70 metrlik alyp shatqaldar – osy seldiń izi.
Sel munymen toqtamady. Úidei tastar men lai aralasqan joiqyn massa zor jyldamdyqpen tómendegi Esik qalasyna deiin jetti. Jolyndaǵy kópirlerdi, demalys bazalardy, turǵyn úilerdi, tipti Esik GES-iniń infraqurylymy men ataqty «Esik vinzaýytynyń» jertólelerin jermen-jeksen etti.
Qurbandadyń naqty sany qansha: bilik aqiqatty jasyrdy ma?
Esiktegi sel týraly tolyq aqparat keńestik basylymdar men jańalyqtarda aitylmady, qaza tapqandardyń naqty sany da halyqtan jasyryldy. Ortalyq basylymdarda («Trýd», «Kazahstanskaia pravda») arada birer apta ótken soń ǵana qysqasha zametkalar jaryq kórdi. «Trýd» gazetiniń 1963 jylǵy tamyzdaǵy sanynda resmi túrde tirkelgen jáne máiiti tabylǵan qaza tapqandar sany 70-ten 150 adamǵa deiin dep kórsetilgen.
Alaida kýágerler men zertteýshiler sol qaiǵyly kúni shatqalda 3-ten 5 myńǵa deiin adam demalǵanyn aitady. Máiitterdiń kóbi Esik ózeni arqyly Qapshaǵai oipatyna deiin aǵyp ketkendikten, beiresmi derekterde apat qurbandarynyń sany 1 000-nan 2 000 adamǵa deiin jetýi yqtimal. Bul kýálikter keiinnen, Qazaqstan Táýelsizdik alǵannan soń ǵana ashyq jariialana bastady
Qalam Global bul týraly:
«Keńes Odaǵynda ideologiialyq sebepterge bailanysty "sotsialistik elde mundai iri apattar bolmaidy" degen ustanym qalyptasqan. Sondyqtan bul tragediia týraly aqparat qatań tsenzýraǵa ushyrady», - dep jazady.
Dinmuhamed Qonaev jáne Aleksei Kosygin selden qalai aman qaldy
Apat bolardan bir kún buryn Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev KSRO Ministrler Keńesi Tóraǵasynyń birinshi orynbasaryAleksei Kosygindi Esik kóliniń sulýlyǵyn kórsetý úshin arnaiy alyp barǵan degen derek bar. Jospar boiynsha olardy arnaiy ózen tramvaiymen kólde serýendetpek bolǵan. Kosygin kólge 6 shilde, senbide tús aýa kelgen. Dál osy ýaqytta lai, tas pen aǵash aralasqan seldiń alǵashqy legi júrdi. Shatqaldyń joǵary jaǵynda júrgen bir top týrist zardap shekti.
Jergilikti jaýapty azamattar men Qonaev Kosyginge jaǵdaidy túsindirip, Qonaevtyń sheshimimen «qadirli» qonaq tikushaqpen shuǵyl túrde qaýipsiz jerge evakýatsiialandy. Al sanaýly minýttan soń Kosygin toqtaǵan aimaqty sel shaiyp ketedi. Bul 7 shildedegi iri sel aldynda bolǵan bolǵan jait.
