Қазақстанның кең даласы тек табиғат сұлулығымен ғана емес, адам санасына сыймайтын құбылыстарымен де қызықтырады. Бір жерде тас «ән салады», енді бір жерде көлдің түбі табылмайды, тағы бір аймақта аспаннан ғана көрінетін алып белгілер жатыр. Мұндай мекендер ел арасында ғасырлар бойы аңызға айналып, зерттеушілердің де назарын аударып келеді, деп баяндайды ult.kz.
Барсакелмес: барған адам қайтпай ма?
Арал теңізі маңындағы Барсакелмес атауының өзі үрейлі естіледі. Ел аузында бұл жерге барған адамның қайтып келуі қиын деген түсінік сақталған. Аңыз бойынша, аралда адамдар жоғалып кетеді, уақыт өзгеше жүреді, ал кейбір жолаушылар бірнеше жыл ғана өтті деп ойлағанда, сыртқы әлемде ондаған жыл өтіп кеткендей оқиғалар айтылады.
Ғалымдар мұндай әңгімені көбіне табиғи жағдаймен байланыстырады. Бұрын бұл маңда дауыл, сусыздық, улы жәндіктер мен жыландар көп болған. Сондықтан аралға барған кейбір адамдардың із-түзсіз жоғалуы мистикалық емес, қатал табиғаттың салдары болуы мүмкін. Бірақ Барсакелмес атауының өзі халық жадында тылсым мекен ретінде орнығып қалған.
Үстірттің «жебелері»: даладағы алып белгілер
Маңғыстау мен Арал аралығы, Үстірт платосы – Қазақстандағы ең жұмбақ аймақтардың бірі. Бұл жерде жерден қарағанда байқалмайтын, бірақ биіктен анық көрінетін тас құрылымдар бар. Оларды зерттеушілер «Үстірт жебелері» деп атайды.
Әр жебенің ұзындығы жүздеген метрге созылады. Кейбір деректерде олардың бір шақырымға дейін жететіні айтылады. Ең қызығы – бұл белгілердің барлығы белгілі бір бағытқа қарай орналасқан. Біреулер мұны ежелгі аңшылық жүйесі десе, енді бірі ғұрыптық немесе астрономиялық мағынасы болуы мүмкін дейді. Ал қиялға ерік беретіндер үшін бұл – ежелгі өркениеттің белгісі немесе көне «ғарыш айлағы».
Торыш: тас шарлар аңғары
Маңғыстаудағы Торыш аңғары – табиғаттың өзі жасаған музей секілді. Дала төсінде шашылып жатқан алып тас шарлар бір қарағанда адам қолымен жасалғандай көрінеді. Кейбірі доптай, кейбірі бірнеше метрлік үлкен кесекке ұқсайды.
Бұл шарлардың пайда болуы туралы нақты ортақ пікір жоқ. Ғылыми болжам бойынша, олар ежелгі теңіз түбінде минералдар мен органикалық қалдықтардың біртіндеп жиналуынан пайда болған. Уақыт өте су тартылып, тас шарлар құрлықта қалған. Бірақ олардың мінсіз домалақ пішіні әлі күнге дейін көп адамды таңғалдырады.
Ақыртас: қызыл тастан қаланған құпия кешен
Жамбыл облысындағы Ақыртас – Қазақстандағы ең жұмбақ тарихи орындардың бірі. VIII–IX ғасырларға жатқызылатын бұл кешен алып қызыл тастардан тұрғызылған. Кейбір тастардың салмағы бірнеше тоннаға жетеді.
Ең үлкен сұрақ – мұндай ауыр блоктарды көне заманда қалай өңдеп, қалай орнына қойған? Құрылыс аяқталмай қалған ба, әлде әдейі осылай қалдырылған ба – бұл да нақты белгісіз.
Ақыртасқа барған адамдардың кейбірі ерекше қуат сезінетінін, денесінде жылу пайда болатынын, шаршағаны басылатынын айтады. Ғалымдар мұны жер қыртысындағы тектоникалық ерекшеліктермен түсіндіреді. Яғни бұл жердегі геологиялық құрылым адамның физикалық күйіне әсер етуі мүмкін деген болжам бар.
Торғай ойпаты: көкжиектегі белгісіз оттар
Торғай өңірінде кейде ымырт кезінде алыстан белгісіз жарықтар көрінеді деген әңгімелер айтылады. Жергілікті тұрғындар мұны кейде аруақпен, көне қорымдармен байланыстырады. Жарық бірде күшейіп, бірде сөніп, кейін ғайып болады дейді.
Мұндай құбылысты нақты түсіндіру қиын. Бір нұсқа бойынша, бұл атмосфералық оптикалық әсер болуы мүмкін. Екінші нұсқа – жер бедері мен ауа қабаттарының жарықты сындыруы. Бірақ халық санасында Торғайдың бұл оттары әлі күнге дейін жұмбақ күйінде қалған.
Өлі көл: суы бар, тіршілігі жоқ мекен
Алматы облысындағы Сапақ ауылы маңында орналасқан Өлі көл туралы әңгімелер көп. Айтуларынша, көлдің суы жаздың ыстығында да суық болады, онда балық та, су жәндіктері де кездеспейді. Тіпті жағасында маса мен шыбынның аз болуы да жұртты таңғалдырады.
Ел арасында бұл көл қарғыс атқан жер ретінде сипатталады. Аңызда қызғаныштан қалыңдығын суға батырған жігіт туралы айтылады. Содан кейін көл «өлі» сипат алған-мыс.
Ғылыми болжам басқа: көл түбінен улы газ бөлінуі мүмкін. Егер расында су астында газ жиналса, ол тіршілікке де, адамға да қауіпті болуы ықтимал. Сондықтан мұндай жерлерге абайсыз баруға болмайды.
Аққұм-Қалқан: ән салатын құм
Алтынемел ұлттық паркінде орналасқан Аққұм-Қалқан барханы – Қазақстандағы ең танымал табиғи феномендердің бірі. Жел соққанда немесе құм қозғалғанда барханнан гуілдеген, кейде реактивті ұшақтың дыбысына ұқсас үн шығады.
Ғалымдар мұны құм түйіршіктерінің қозғалысы мен үйкелісі арқылы түсіндіреді. Бірақ табиғаттың дәл осылай «ән салуы» бәрібір таңғаларлық әсер қалдырады. Тағы бір қызық жайт – бархан көшіп кетпей, бір орында сақталып келеді. Бұл да оны ерекше табиғи нысанға айналдырады.
Қызылқұм: жартастағы белгісіз бейнелер
Қызылқұм шөлі де тылсымға толы аймақтардың бірі саналады. Мұнда ежелгі жартас суреттері кездеседі. Кейбір бейнелерді зерттеушілер адамға, белгісіз киім киген тұлғаларға немесе түсініксіз нысандарға ұқсатады.
Әрине, мұндай суреттерді бірден «ғарышкерлер» немесе «өзге өркениет» деп түсіндіру ғылыми тұрғыдан дәлелді емес. Бірақ олардың символдық мағынасы, салынған дәуірі мен мақсаты әлі де зерттеуді қажет етеді.
Үңгіртас: жер мен көк түйіскен орын
Алматы маңындағы Үңгіртас та халық арасында энергетикалық орын ретінде танымал. Бұл жерге келетіндер ерекше тыныштық, бойдағы ауырлықтың жеңілдеуі, ішкі серпіліс сезілетінін айтады.
Аңыз бойынша, Үңгіртаста жер мен көктің қуаты түйіседі. Сондықтан оны кейде «Жердің кіндігі» деп атайды. Мұндай пайым ғылыми дәлелденген нақты тұжырым емес, бірақ бұл мекеннің адамдарға психологиялық әсер ететіні анық: табиғат, тыныштық, биіктік пен кеңістік адамның ішкі күйін өзгертуі мүмкін.
Көккөл: түбі жоқ көл туралы аңыз
Жамбыл облысындағы Көккөл туралы да жұмбақ әңгімелер көп. Ел ішінде бұл көлдің түбі жоқ деген түсінік бар. Кейде су бетінде иірімдер пайда болып, заттарды ішке тартып әкететіні айтылады.
Ғалымдар мұны су астындағы үңгірлер жүйесімен байланыстырады. Егер көл астында қуыс арналар болса, онда су қозғалысы иірім тудыруы мүмкін. Бірақ халық қиялында Көккөл – жай ғана көл емес, белгісіз тереңдікке апаратын тылсым қақпа секілді.
Неге мұндай жерлер бізді қызықтырады?
Қазақстандағы тылсым мекендер туралы әңгімелердің бәрін бірдей мистикалық құбылыс деп қабылдау дұрыс емес. Көп жағдайда олардың артында геология, климат, жер бедері, су асты үңгірлері, газ бөлінуі, магниттік ауытқулар немесе оптикалық құбылыстар жатуы мүмкін.
Бірақ бұл жерлердің құндылығы дәл осы екі әлемнің түйіскен тұсында: бір жағында – ғылым, екінші жағында – аңыз. Халық аңыз арқылы жердің мінезін түсіндірген. Ғылым сол мінездің себебін іздейді.
Қазақстанның даласы әлі толық зерттеліп біткен жоқ. Сондықтан Барсакелмес, Үстірт, Ақыртас, Торыш, Көккөл секілді мекендер тек туристік бағыт емес, ұлттық жадының, табиғи құпияның және ғылыми қызығушылықтың тоғысқан нүктесі болып қала береді.
