قازاقستاننىڭ كەڭ دالاسى تەك تابيعات سۇلۋلىعىمەن عانا ەمەس, ادام ساناسىنا سىيمايتىن قۇبىلىستارىمەن دە قىزىقتىرادى. بٸر جەردە تاس «ەن سالادى», ەندٸ بٸر جەردە كٶلدٸڭ تٷبٸ تابىلمايدى, تاعى بٸر ايماقتا اسپاننان عانا كٶرٸنەتٸن الىپ بەلگٸلەر جاتىر. مۇنداي مەكەندەر ەل اراسىندا عاسىرلار بويى اڭىزعا اينالىپ, زەرتتەۋشٸلەردٸڭ دە نازارىن اۋدارىپ كەلەدٸ, دەپ باياندايدى ult.kz.
بارساكەلمەس: بارعان ادام قايتپاي ما?
ارال تەڭٸزٸ ماڭىنداعى بارساكەلمەس اتاۋىنىڭ ٶزٸ ٷرەيلٸ ەستٸلەدٸ. ەل اۋزىندا بۇل جەرگە بارعان ادامنىڭ قايتىپ كەلۋٸ قيىن دەگەن تٷسٸنٸك ساقتالعان. اڭىز بويىنشا, ارالدا ادامدار جوعالىپ كەتەدٸ, ۋاقىت ٶزگەشە جٷرەدٸ, ال كەيبٸر جولاۋشىلار بٸرنەشە جىل عانا ٶتتٸ دەپ ويلاعاندا, سىرتقى ەلەمدە ونداعان جىل ٶتٸپ كەتكەندەي وقيعالار ايتىلادى.
عالىمدار مۇنداي ەڭگٸمەنٸ كٶبٸنە تابيعي جاعدايمەن بايلانىستىرادى. بۇرىن بۇل ماڭدا داۋىل, سۋسىزدىق, ۋلى جەندٸكتەر مەن جىلاندار كٶپ بولعان. سوندىقتان ارالعا بارعان كەيبٸر ادامداردىڭ ٸز-تٷزسٸز جوعالۋى ميستيكالىق ەمەس, قاتال تابيعاتتىڭ سالدارى بولۋى مٷمكٸن. بٸراق بارساكەلمەس اتاۋىنىڭ ٶزٸ حالىق جادىندا تىلسىم مەكەن رەتٸندە ورنىعىپ قالعان.
ٷستٸرتتٸڭ «جەبەلەرٸ»: دالاداعى الىپ بەلگٸلەر
ماڭعىستاۋ مەن ارال ارالىعى, ٷستٸرت پلاتوسى – قازاقستانداعى ەڭ جۇمباق ايماقتاردىڭ بٸرٸ. بۇل جەردە جەردەن قاراعاندا بايقالمايتىن, بٸراق بيٸكتەن انىق كٶرٸنەتٸن تاس قۇرىلىمدار بار. ولاردى زەرتتەۋشٸلەر «ٷستٸرت جەبەلەرٸ» دەپ اتايدى.
ەر جەبەنٸڭ ۇزىندىعى جٷزدەگەن مەترگە سوزىلادى. كەيبٸر دەرەكتەردە ولاردىڭ بٸر شاقىرىمعا دەيٸن جەتەتٸنٸ ايتىلادى. ەڭ قىزىعى – بۇل بەلگٸلەردٸڭ بارلىعى بەلگٸلٸ بٸر باعىتقا قاراي ورنالاسقان. بٸرەۋلەر مۇنى ەجەلگٸ اڭشىلىق جٷيەسٸ دەسە, ەندٸ بٸرٸ عۇرىپتىق نەمەسە استرونومييالىق ماعىناسى بولۋى مٷمكٸن دەيدٸ. ال قييالعا ەرٸك بەرەتٸندەر ٷشٸن بۇل – ەجەلگٸ ٶركەنيەتتٸڭ بەلگٸسٸ نەمەسە كٶنە «عارىش ايلاعى».
تورىش: تاس شارلار اڭعارى
ماڭعىستاۋداعى تورىش اڭعارى – تابيعاتتىڭ ٶزٸ جاساعان مۋزەي سەكٸلدٸ. دالا تٶسٸندە شاشىلىپ جاتقان الىپ تاس شارلار بٸر قاراعاندا ادام قولىمەن جاسالعانداي كٶرٸنەدٸ. كەيبٸرٸ دوپتاي, كەيبٸرٸ بٸرنەشە مەترلٸك ٷلكەن كەسەككە ۇقسايدى.
بۇل شارلاردىڭ پايدا بولۋى تۋرالى ناقتى ورتاق پٸكٸر جوق. عىلىمي بولجام بويىنشا, ولار ەجەلگٸ تەڭٸز تٷبٸندە مينەرالدار مەن ورگانيكالىق قالدىقتاردىڭ بٸرتٸندەپ جينالۋىنان پايدا بولعان. ۋاقىت ٶتە سۋ تارتىلىپ, تاس شارلار قۇرلىقتا قالعان. بٸراق ولاردىڭ مٸنسٸز دومالاق پٸشٸنٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٶپ ادامدى تاڭعالدىرادى.
اقىرتاس: قىزىل تاستان قالانعان قۇپييا كەشەن
جامبىل وبلىسىنداعى اقىرتاس – قازاقستانداعى ەڭ جۇمباق تاريحي ورىنداردىڭ بٸرٸ. VIII–IX عاسىرلارعا جاتقىزىلاتىن بۇل كەشەن الىپ قىزىل تاستاردان تۇرعىزىلعان. كەيبٸر تاستاردىڭ سالماعى بٸرنەشە تونناعا جەتەدٸ.
ەڭ ٷلكەن سۇراق – مۇنداي اۋىر بلوكتاردى كٶنە زاماندا قالاي ٶڭدەپ, قالاي ورنىنا قويعان? قۇرىلىس اياقتالماي قالعان با, ەلدە ەدەيٸ وسىلاي قالدىرىلعان با – بۇل دا ناقتى بەلگٸسٸز.
اقىرتاسقا بارعان ادامداردىڭ كەيبٸرٸ ەرەكشە قۋات سەزٸنەتٸنٸن, دەنەسٸندە جىلۋ پايدا بولاتىنىن, شارشاعانى باسىلاتىنىن ايتادى. عالىمدار مۇنى جەر قىرتىسىنداعى تەكتونيكالىق ەرەكشەلٸكتەرمەن تٷسٸندٸرەدٸ. ياعني بۇل جەردەگٸ گەولوگييالىق قۇرىلىم ادامنىڭ فيزيكالىق كٷيٸنە ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن دەگەن بولجام بار.
تورعاي ويپاتى: كٶكجيەكتەگٸ بەلگٸسٸز وتتار
تورعاي ٶڭٸرٸندە كەيدە ىمىرت كەزٸندە الىستان بەلگٸسٸز جارىقتار كٶرٸنەدٸ دەگەن ەڭگٸمەلەر ايتىلادى. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار مۇنى كەيدە ارۋاقپەن, كٶنە قورىمدارمەن بايلانىستىرادى. جارىق بٸردە كٷشەيٸپ, بٸردە سٶنٸپ, كەيٸن عايىپ بولادى دەيدٸ.
مۇنداي قۇبىلىستى ناقتى تٷسٸندٸرۋ قيىن. بٸر نۇسقا بويىنشا, بۇل اتموسفەرالىق وپتيكالىق ەسەر بولۋى مٷمكٸن. ەكٸنشٸ نۇسقا – جەر بەدەرٸ مەن اۋا قاباتتارىنىڭ جارىقتى سىندىرۋى. بٸراق حالىق ساناسىندا تورعايدىڭ بۇل وتتارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن جۇمباق كٷيٸندە قالعان.
ٶلٸ كٶل: سۋى بار, تٸرشٸلٸگٸ جوق مەكەن
الماتى وبلىسىنداعى ساپاق اۋىلى ماڭىندا ورنالاسقان ٶلٸ كٶل تۋرالى ەڭگٸمەلەر كٶپ. ايتۋلارىنشا, كٶلدٸڭ سۋى جازدىڭ ىستىعىندا دا سۋىق بولادى, وندا بالىق تا, سۋ جەندٸكتەرٸ دە كەزدەسپەيدٸ. تٸپتٸ جاعاسىندا ماسا مەن شىبىننىڭ از بولۋى دا جۇرتتى تاڭعالدىرادى.
ەل اراسىندا بۇل كٶل قارعىس اتقان جەر رەتٸندە سيپاتتالادى. اڭىزدا قىزعانىشتان قالىڭدىعىن سۋعا باتىرعان جٸگٸت تۋرالى ايتىلادى. سودان كەيٸن كٶل «ٶلٸ» سيپات العان-مىس.
عىلىمي بولجام باسقا: كٶل تٷبٸنەن ۋلى گاز بٶلٸنۋٸ مٷمكٸن. ەگەر راسىندا سۋ استىندا گاز جينالسا, ول تٸرشٸلٸككە دە, ادامعا دا قاۋٸپتٸ بولۋى ىقتيمال. سوندىقتان مۇنداي جەرلەرگە ابايسىز بارۋعا بولمايدى.
اققۇم-قالقان: ەن سالاتىن قۇم
التىنەمەل ۇلتتىق پاركٸندە ورنالاسقان اققۇم-قالقان بارحانى – قازاقستانداعى ەڭ تانىمال تابيعي فەنومەندەردٸڭ بٸرٸ. جەل سوققاندا نەمەسە قۇم قوزعالعاندا بارحاننان گۋٸلدەگەن, كەيدە رەاكتيۆتٸ ۇشاقتىڭ دىبىسىنا ۇقساس ٷن شىعادى.
عالىمدار مۇنى قۇم تٷيٸرشٸكتەرٸنٸڭ قوزعالىسى مەن ٷيكەلٸسٸ ارقىلى تٷسٸندٸرەدٸ. بٸراق تابيعاتتىڭ دەل وسىلاي «ەن سالۋى» بەرٸبٸر تاڭعالارلىق ەسەر قالدىرادى. تاعى بٸر قىزىق جايت – بارحان كٶشٸپ كەتپەي, بٸر ورىندا ساقتالىپ كەلەدٸ. بۇل دا ونى ەرەكشە تابيعي نىسانعا اينالدىرادى.
قىزىلقۇم: جارتاستاعى بەلگٸسٸز بەينەلەر
قىزىلقۇم شٶلٸ دە تىلسىمعا تولى ايماقتاردىڭ بٸرٸ سانالادى. مۇندا ەجەلگٸ جارتاس سۋرەتتەرٸ كەزدەسەدٸ. كەيبٸر بەينەلەردٸ زەرتتەۋشٸلەر ادامعا, بەلگٸسٸز كيٸم كيگەن تۇلعالارعا نەمەسە تٷسٸنٸكسٸز نىساندارعا ۇقساتادى.
ەرينە, مۇنداي سۋرەتتەردٸ بٸردەن «عارىشكەرلەر» نەمەسە «ٶزگە ٶركەنيەت» دەپ تٷسٸندٸرۋ عىلىمي تۇرعىدان دەلەلدٸ ەمەس. بٸراق ولاردىڭ سيمۆولدىق ماعىناسى, سالىنعان دەۋٸرٸ مەن ماقساتى ەلٸ دە زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.
ٷڭگٸرتاس: جەر مەن كٶك تٷيٸسكەن ورىن
الماتى ماڭىنداعى ٷڭگٸرتاس تا حالىق اراسىندا ەنەرگەتيكالىق ورىن رەتٸندە تانىمال. بۇل جەرگە كەلەتٸندەر ەرەكشە تىنىشتىق, بويداعى اۋىرلىقتىڭ جەڭٸلدەۋٸ, ٸشكٸ سەرپٸلٸس سەزٸلەتٸنٸن ايتادى.
اڭىز بويىنشا, ٷڭگٸرتاستا جەر مەن كٶكتٸڭ قۋاتى تٷيٸسەدٸ. سوندىقتان ونى كەيدە «جەردٸڭ كٸندٸگٸ» دەپ اتايدى. مۇنداي پايىم عىلىمي دەلەلدەنگەن ناقتى تۇجىرىم ەمەس, بٸراق بۇل مەكەننٸڭ ادامدارعا پسيحولوگييالىق ەسەر ەتەتٸنٸ انىق: تابيعات, تىنىشتىق, بيٸكتٸك پەن كەڭٸستٸك ادامنىڭ ٸشكٸ كٷيٸن ٶزگەرتۋٸ مٷمكٸن.
كٶككٶل: تٷبٸ جوق كٶل تۋرالى اڭىز
جامبىل وبلىسىنداعى كٶككٶل تۋرالى دا جۇمباق ەڭگٸمەلەر كٶپ. ەل ٸشٸندە بۇل كٶلدٸڭ تٷبٸ جوق دەگەن تٷسٸنٸك بار. كەيدە سۋ بەتٸندە يٸرٸمدەر پايدا بولىپ, زاتتاردى ٸشكە تارتىپ ەكەتەتٸنٸ ايتىلادى.
عالىمدار مۇنى سۋ استىنداعى ٷڭگٸرلەر جٷيەسٸمەن بايلانىستىرادى. ەگەر كٶل استىندا قۋىس ارنالار بولسا, وندا سۋ قوزعالىسى يٸرٸم تۋدىرۋى مٷمكٸن. بٸراق حالىق قييالىندا كٶككٶل – جاي عانا كٶل ەمەس, بەلگٸسٸز تەرەڭدٸككە اپاراتىن تىلسىم قاقپا سەكٸلدٸ.
نەگە مۇنداي جەرلەر بٸزدٸ قىزىقتىرادى?
قازاقستانداعى تىلسىم مەكەندەر تۋرالى ەڭگٸمەلەردٸڭ بەرٸن بٸردەي ميستيكالىق قۇبىلىس دەپ قابىلداۋ دۇرىس ەمەس. كٶپ جاعدايدا ولاردىڭ ارتىندا گەولوگييا, كليمات, جەر بەدەرٸ, سۋ استى ٷڭگٸرلەرٸ, گاز بٶلٸنۋٸ, ماگنيتتٸك اۋىتقۋلار نەمەسە وپتيكالىق قۇبىلىستار جاتۋى مٷمكٸن.
بٸراق بۇل جەرلەردٸڭ قۇندىلىعى دەل وسى ەكٸ ەلەمنٸڭ تٷيٸسكەن تۇسىندا: بٸر جاعىندا – عىلىم, ەكٸنشٸ جاعىندا – اڭىز. حالىق اڭىز ارقىلى جەردٸڭ مٸنەزٸن تٷسٸندٸرگەن. عىلىم سول مٸنەزدٸڭ سەبەبٸن ٸزدەيدٸ.
قازاقستاننىڭ دالاسى ەلٸ تولىق زەرتتەلٸپ بٸتكەن جوق. سوندىقتان بارساكەلمەس, ٷستٸرت, اقىرتاس, تورىش, كٶككٶل سەكٸلدٸ مەكەندەر تەك تۋريستٸك باعىت ەمەس, ۇلتتىق جادىنىڭ, تابيعي قۇپييانىڭ جەنە عىلىمي قىزىعۋشىلىقتىڭ توعىسقان نٷكتەسٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.
