Qazaqstannyń keń dalasy tek tabiǵat sulýlyǵymen ǵana emes, adam sanasyna syimaityn qubylystarymen de qyzyqtyrady. Bir jerde tas «án salady», endi bir jerde kóldiń túbi tabylmaidy, taǵy bir aimaqta aspannan ǵana kórinetin alyp belgiler jatyr. Mundai mekender el arasynda ǵasyrlar boiy ańyzǵa ainalyp, zertteýshilerdiń de nazaryn aýdaryp keledi, dep baiandaidy ult.kz.
Barsakelmes: barǵan adam qaitpai ma?
Aral teńizi mańyndaǵy Barsakelmes ataýynyń ózi úreili estiledi. El aýzynda bul jerge barǵan adamnyń qaityp kelýi qiyn degen túsinik saqtalǵan. Ańyz boiynsha, aralda adamdar joǵalyp ketedi, ýaqyt ózgeshe júredi, al keibir jolaýshylar birneshe jyl ǵana ótti dep oilaǵanda, syrtqy álemde ondaǵan jyl ótip ketkendei oqiǵalar aitylady.
Ǵalymdar mundai áńgimeni kóbine tabiǵi jaǵdaimen bailanystyrady. Buryn bul mańda daýyl, sýsyzdyq, ýly jándikter men jylandar kóp bolǵan. Sondyqtan aralǵa barǵan keibir adamdardyń iz-túzsiz joǵalýy mistikalyq emes, qatal tabiǵattyń saldary bolýy múmkin. Biraq Barsakelmes ataýynyń ózi halyq jadynda tylsym meken retinde ornyǵyp qalǵan.
Ústirttiń «jebeleri»: daladaǵy alyp belgiler
Mańǵystaý men Aral aralyǵy, Ústirt platosy – Qazaqstandaǵy eń jumbaq aimaqtardyń biri. Bul jerde jerden qaraǵanda baiqalmaityn, biraq biikten anyq kórinetin tas qurylymdar bar. Olardy zertteýshiler «Ústirt jebeleri» dep ataidy.
Ár jebeniń uzyndyǵy júzdegen metrge sozylady. Keibir derekterde olardyń bir shaqyrymǵa deiin jetetini aitylady. Eń qyzyǵy – bul belgilerdiń barlyǵy belgili bir baǵytqa qarai ornalasqan. Bireýler muny ejelgi ańshylyq júiesi dese, endi biri ǵuryptyq nemese astronomiialyq maǵynasy bolýy múmkin deidi. Al qiialǵa erik beretinder úshin bul – ejelgi órkeniettiń belgisi nemese kóne «ǵarysh ailaǵy».
Torysh: tas sharlar ańǵary
Mańǵystaýdaǵy Torysh ańǵary – tabiǵattyń ózi jasaǵan mýzei sekildi. Dala tósinde shashylyp jatqan alyp tas sharlar bir qaraǵanda adam qolymen jasalǵandai kórinedi. Keibiri doptai, keibiri birneshe metrlik úlken kesekke uqsaidy.
Bul sharlardyń paida bolýy týraly naqty ortaq pikir joq. Ǵylymi boljam boiynsha, olar ejelgi teńiz túbinde mineraldar men organikalyq qaldyqtardyń birtindep jinalýynan paida bolǵan. Ýaqyt óte sý tartylyp, tas sharlar qurlyqta qalǵan. Biraq olardyń minsiz domalaq pishini áli kúnge deiin kóp adamdy tańǵaldyrady.
Aqyrtas: qyzyl tastan qalanǵan qupiia keshen
Jambyl oblysyndaǵy Aqyrtas – Qazaqstandaǵy eń jumbaq tarihi oryndardyń biri. VIII–IX ǵasyrlarǵa jatqyzylatyn bul keshen alyp qyzyl tastardan turǵyzylǵan. Keibir tastardyń salmaǵy birneshe tonnaǵa jetedi.
Eń úlken suraq – mundai aýyr bloktardy kóne zamanda qalai óńdep, qalai ornyna qoiǵan? Qurylys aiaqtalmai qalǵan ba, álde ádeii osylai qaldyrylǵan ba – bul da naqty belgisiz.
Aqyrtasqa barǵan adamdardyń keibiri erekshe qýat sezinetinin, denesinde jylý paida bolatynyn, sharshaǵany basylatynyn aitady. Ǵalymdar muny jer qyrtysyndaǵy tektonikalyq ereksheliktermen túsindiredi. Iaǵni bul jerdegi geologiialyq qurylym adamnyń fizikalyq kúiine áser etýi múmkin degen boljam bar.
Torǵai oipaty: kókjiektegi belgisiz ottar
Torǵai óńirinde keide ymyrt kezinde alystan belgisiz jaryqtar kórinedi degen áńgimeler aitylady. Jergilikti turǵyndar muny keide arýaqpen, kóne qorymdarmen bailanystyrady. Jaryq birde kúsheiip, birde sónip, keiin ǵaiyp bolady deidi.
Mundai qubylysty naqty túsindirý qiyn. Bir nusqa boiynsha, bul atmosferalyq optikalyq áser bolýy múmkin. Ekinshi nusqa – jer bederi men aýa qabattarynyń jaryqty syndyrýy. Biraq halyq sanasynda Torǵaidyń bul ottary áli kúnge deiin jumbaq kúiinde qalǵan.
Óli kól: sýy bar, tirshiligi joq meken
Almaty oblysyndaǵy Sapaq aýyly mańynda ornalasqan Óli kól týraly áńgimeler kóp. Aitýlarynsha, kóldiń sýy jazdyń ystyǵynda da sýyq bolady, onda balyq ta, sý jándikteri de kezdespeidi. Tipti jaǵasynda masa men shybynnyń az bolýy da jurtty tańǵaldyrady.
El arasynda bul kól qarǵys atqan jer retinde sipattalady. Ańyzda qyzǵanyshtan qalyńdyǵyn sýǵa batyrǵan jigit týraly aitylady. Sodan keiin kól «óli» sipat alǵan-mys.
Ǵylymi boljam basqa: kól túbinen ýly gaz bólinýi múmkin. Eger rasynda sý astynda gaz jinalsa, ol tirshilikke de, adamǵa da qaýipti bolýy yqtimal. Sondyqtan mundai jerlerge abaisyz barýǵa bolmaidy.
Aqqum-Qalqan: án salatyn qum
Altynemel ulttyq parkinde ornalasqan Aqqum-Qalqan barhany – Qazaqstandaǵy eń tanymal tabiǵi fenomenderdiń biri. Jel soqqanda nemese qum qozǵalǵanda barhannan gýildegen, keide reaktivti ushaqtyń dybysyna uqsas ún shyǵady.
Ǵalymdar muny qum túiirshikteriniń qozǵalysy men úikelisi arqyly túsindiredi. Biraq tabiǵattyń dál osylai «án salýy» báribir tańǵalarlyq áser qaldyrady. Taǵy bir qyzyq jait – barhan kóship ketpei, bir orynda saqtalyp keledi. Bul da ony erekshe tabiǵi nysanǵa ainaldyrady.
Qyzylqum: jartastaǵy belgisiz beineler
Qyzylqum shóli de tylsymǵa toly aimaqtardyń biri sanalady. Munda ejelgi jartas sýretteri kezdesedi. Keibir beinelerdi zertteýshiler adamǵa, belgisiz kiim kigen tulǵalarǵa nemese túsiniksiz nysandarǵa uqsatady.
Árine, mundai sýretterdi birden «ǵaryshkerler» nemese «ózge órkeniet» dep túsindirý ǵylymi turǵydan dáleldi emes. Biraq olardyń simvoldyq maǵynasy, salynǵan dáýiri men maqsaty áli de zertteýdi qajet etedi.
Úńgirtas: jer men kók túiisken oryn
Almaty mańyndaǵy Úńgirtas ta halyq arasynda energetikalyq oryn retinde tanymal. Bul jerge keletinder erekshe tynyshtyq, boidaǵy aýyrlyqtyń jeńildeýi, ishki serpilis seziletinin aitady.
Ańyz boiynsha, Úńgirtasta jer men kóktiń qýaty túiisedi. Sondyqtan ony keide «Jerdiń kindigi» dep ataidy. Mundai paiym ǵylymi dáleldengen naqty tujyrym emes, biraq bul mekenniń adamdarǵa psihologiialyq áser etetini anyq: tabiǵat, tynyshtyq, biiktik pen keńistik adamnyń ishki kúiin ózgertýi múmkin.
Kókkól: túbi joq kól týraly ańyz
Jambyl oblysyndaǵy Kókkól týraly da jumbaq áńgimeler kóp. El ishinde bul kóldiń túbi joq degen túsinik bar. Keide sý betinde iirimder paida bolyp, zattardy ishke tartyp áketetini aitylady.
Ǵalymdar muny sý astyndaǵy úńgirler júiesimen bailanystyrady. Eger kól astynda qýys arnalar bolsa, onda sý qozǵalysy iirim týdyrýy múmkin. Biraq halyq qiialynda Kókkól – jai ǵana kól emes, belgisiz tereńdikke aparatyn tylsym qaqpa sekildi.
Nege mundai jerler bizdi qyzyqtyrady?
Qazaqstandaǵy tylsym mekender týraly áńgimelerdiń bárin birdei mistikalyq qubylys dep qabyldaý durys emes. Kóp jaǵdaida olardyń artynda geologiia, klimat, jer bederi, sý asty úńgirleri, gaz bólinýi, magnittik aýytqýlar nemese optikalyq qubylystar jatýy múmkin.
Biraq bul jerlerdiń qundylyǵy dál osy eki álemniń túiisken tusynda: bir jaǵynda – ǵylym, ekinshi jaǵynda – ańyz. Halyq ańyz arqyly jerdiń minezin túsindirgen. Ǵylym sol minezdiń sebebin izdeidi.
Qazaqstannyń dalasy áli tolyq zerttelip bitken joq. Sondyqtan Barsakelmes, Ústirt, Aqyrtas, Torysh, Kókkól sekildi mekender tek týristik baǵyt emes, ulttyq jadynyń, tabiǵi qupiianyń jáne ǵylymi qyzyǵýshylyqtyń toǵysqan núktesi bolyp qala beredi.
