Президент Қасым-Жомарт Тоқаев соңғы жылдары көлік инфрақұрылымын жаңғыртуды экономиканың негізгі драйверлерінің бірі ретінде бірнеше мәрте атап өтті. Соған сәйкес Көлік министрлігі мен жергілікті әкімдіктер қоғамдық көлік жүйесін жаңарту жұмыстарын жеделдетті. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы айларында автомобиль және қалалық электр көлігі миллиондаған жолаушыға қызмет көрсетіп, қоғамдық көлікке деген сұраныстың жоғары деңгейде сақталғанын көрсетті. Бұл урбанизация мен қала халқының өсуі қоғамдық көлікке инвестицияны ұлғайтудың маңызын тағы бір дәлелдейді.
Өңірлерде қоғамдық көлік қалай жаңарып жатыр?
Қоғамдық көлікті жаңарту бүгінде тек Астана мен Алматының мәселесі емес. Соңғы жылдары республиканың барлық дерлік облыстарында жаңа автобустар пайдалануға беріліп жатыр.
Астанада заманауи автобустардың саны едәуір артты. Газбен жүретін және экологиялық талаптарға сай жаңа көліктер қала көшелеріне шығарылып, электронды билет жүйесі толық енгізілді. Бұл бағыттағы өзгерістер жолаушыларға қызмет көрсету сапасын көтерумен қатар, тасымалдаушылардың жұмысын да ашық етуге мүмкіндік берді.
Алматыда да автобус паркі жаңартылып, газбен жүретін және электрлі автобустар кезең-кезеңімен енгізілуде. Қала билігі атмосфералық ауаның ластануын азайтуды негізгі мақсаттардың бірі ретінде қарастырып отыр.
Шымкентте соңғы жылдары жаңа автобустар саны бірнеше есе көбейіп, бұрынғы шағын автобустардың орнына сыйымдылығы жоғары қоғамдық көліктер шығарылды. Бұл тұрғындардың қатынау сапасын жақсартып қана қоймай, жолдағы кептелісті азайтуға да ықпал етуде.
Ақтөбе, Қарағанды, Павлодар, Қостанай, Түркістан, Атырау, Ақтау, Өскемен, Тараз, Семей, Петропавл, Көкшетау, Қызылорда және басқа да өңірлерде жаңа автобустар сатып алу жұмыстары кезең-кезеңімен жүзеге асырылып келеді.
Автобустарды жаңарту не үшін қажет болды?
Қазақстандағы автобустар паркінің басым бөлігі 2010 жылдардың басында айтарлықтай тозған еді. Кейбір қалаларда пайдаланылған автобустардың пайдалану мерзімі 20 жылдан асып кеткен болатын.
Сарапшылар мұндай жағдайдың бірнеше тәуекелін атап көрсетеді:
– жол-көлік оқиғалары қаупінің артуы;
– жөндеу шығындарының көбеюі;
– жолаушыларға қызмет көрсету сапасының төмендеуі;
– дизель қозғалтқыштарынан шығатын зиянды қалдықтардың көбеюі;
– мүмкіндігі шектеулі азаматтар үшін қолжетімділіктің болмауы.
Осы себепті мемлекет автобус паркін жаңартуды экологиялық саясатпен ұштастырды.
Қоғамдық көлікті жаңарту жөніндегі ең ауқымды жобалардың бірі Алматыда жүзеге асырылып жатыр. Өткен жылы қала әкімдігі экологиялық көлікке көшудің жаңа кезеңін бастады. Ресми жоспарға сәйкес:
– 770 газбен жүретін автобус;
– 115 электр автобусы;
– 112 жаңа троллейбус сатып алу көзделді. Сонымен қатар қалада дизельмен жүретін қоғамдық көліктен кезең-кезеңімен бас тарту бағдарламасы қолға алынды.
Бұл жаңарту тек автобустармен шектелмейді. Қалада BRT (Bus Rapid Transit) желісі кеңейтіліп, Желтоқсан көшесі мен Райымбек даңғылы бойында жаңа арнайы автобус дәліздері салынуда. Әкімдіктің бағалауынша, бұл жобалар автобустардың орташа қозғалыс жылдамдығын шамамен 40 пайызға, ал жолаушылар ағынын 30 пайызға дейін арттыруға мүмкіндік береді.
Елордада қоғамдық көлік жүйесі соңғы жылдары түбегейлі өзгерді. Автобус паркі кезең-кезеңімен жаңартылып, электронды билет жүйесі, GPS мониторингі, интеллектуалды диспетчерлік бақылау және арнайы автобус жолақтары енгізілді.
Жаңа автобустардың басым бөлігі төмен еденді, кондиционермен, бейнебақылау жүйесімен және мүмкіндігі шектеулі азаматтарға арналған арнайы жабдықтармен қамтамасыз етілген.
Бұл тәжірибе бүгінде басқа өңірлерге де енгізіле бастады.
2025–2026 жылдары қоғамдық көлік паркін жаңарту тек мегаполистерде ғана емес, облыс орталықтарында да жалғасты. Шымкент, Ақтөбе, Қарағанды, Павлодар, Өскемен, Семей, Қостанай, Ақтау, Атырау, Тараз, Қызылорда, Петропавл, Көкшетау және Түркістан қалаларында жаңа автобустар сатып алынып, бірқатар бағыттар толықтай жаңартылды.
Өңірлердің көпшілігі автобустарды:
– республикалық бюджет;
– жергілікті бюджет;
– жеңілдетілген лизинг;
даму институттарының қаржыландыруы арқылы сатып алып жатыр.
Сарапшылардың пікірінше, бұл тәжірибе алдағы бірнеше жылда автобустар паркінің орташа жасын едәуір төмендетуге мүмкіндік береді.
