Кейде бір ән өнер иесіне атақ пен табыс әкелсе, енді бірде әріптестердің арасын ашып, үлкен дауға себеп болады. Қазақ эстрадасында да хит әннің авторлығына, оны орындау құқығына және төленген қаламақыға байланысты келіспеушіліктер аз емес. Бірі сатып алған әнін өзгелердің орындағанына ренжісе, енді бірі өз туындысы үшін сотқа жүгінген. Ult.kz тілшісі өнер адамдарының сұхбаттарына сүйеніп, кезінде көпшілік талқысына түскен бес оқиғаны жинақтады.
1. Гүлнұр Оразымбетова: 1000 долларға сатып алған әні басқа орындаушыға берілген
Танымал әнші Гүлнұр Оразымбетова кезінде ақша төлеп сатып алған әнінің басқа орындаушыға берілгенін білгенде ренішін жасырмаған.
Өнер иесі бұл оқиғаны "Ел аузында" бағдарламасында айтып берген. Әңгіме композитор Дәурен Сердалиевтің "Жүрегімді тыңдашы" әніне қатысты болған. Әншінің сөзінше, бірнеше жыл бұрын оған аталған шығарманы Бағлан есімді азамат ұсынған. Гүлнұр әнді 1000 долларға сатып алғанымен, оны үлкен сахнаға емес, тойларда орындауға ниеттенген.
Алайда кейін әлеуметтік желіден Әлия Әбікеннің дәл осы әнді студияда жазып жатқанын байқайды. Осыдан соң әнші композиторға хабарласып, туындының не себепті басқа адамға берілгенін сұраған. Дәурен Сердалиев әннің теледидарда орындалмағанын алға тартқан, ал Гүлнұр Оразымбетова оған төлеген ақшасын қайтаруды талап еткен. Әлия Әбікен болса, туындының бұрын басқа әншіге берілгенінен хабарсыз екенін жеткізген. Кейін тараптар ақшаны қайтару жөнінде келісімге келгенімен, бұл жағдай ән сатып алу мен оны орындау құқығына қатысты мәселені көпшілік талқысына шығарды.
2. Бақыт Шадаева: Сейфуллин Жолбарыспен арадағы реніштің себебін айтты
Қазақ эстрадасының белгілі өкілі Бақыт Шадаева мен әнші-композитор Сейфуллин Жолбарыстың арасындағы келіспеушілік те кезінде ақпарат құралдарында кеңінен талқыланды.
Өнер иесі 2023 жылы "Жұлдызды шаңырақ" бағдарламасында әріптесіне не үшін ренжігенін ашық айтты. Оның сөзінше, Сейфуллин Жолбарыс өзіне арнап жазған әндерін рұқсатынсыз өзге орындаушыларға берген. Бақыт Шадаева бұл жағдайдың көңіліне қатты тигенін жеткізіп, әріптесінің әрекетін күтпегенін жасырмаған. Әнші композитордың талантына құрметпен қарайтынын, алайда болған жағдайға байланысты ренішінің бар екенін айтқан.
Кейін Сейфуллин Жолбарыс Nege.kz басылымына берген сұхбатында бұл айыптауларға өз жауабын берді. Композитордың түсіндіруінше, Шадаева әндерді орындау үшін ақы төлегенімен, шығармалардың авторлық құқығын сатып алмаған. Ол туындылардың авторлық құқық ұйымында өз атына тіркелгенін және ұзақ жылдар орындалмаған әндерін жастарға бергенін мәлімдеген. Сонымен қатар композитор екеуінің арасында бұрын жылжымайтын мүлікке қатысты келісім болғанын, оның есесіне әндер жазып, музыкалық өңдеу жұмыстарын жасағанын баяндаған. Осылайша, екі өнер иесінің арасындағы келіспеушілік шығармашылық қарым-қатынастан бөлек, әннің авторлық және орындаушылық құқықтарына қатысты дауға ұласқан.
3. Айқын Төлепберген: "Отыздан асып барамын" әні үшін сот дауы
Танымал әнші Айқын Төлепберген орындаған "Отыздан асып барамын" әні де кезінде авторлық құқыққа қатысты дауға себеп болды.
Өзін осы әннің сазгері деп таныстырған Садық Қынат 2024 жылы NUR.KZ тілшісіне туындының шығу тарихын баяндаған. Оның айтуынша, әннің әуені 1993 жылы Шымкенттен ауылына көлікпен қайтып келе жатқан жолда ойына келген. Кейін композитор Мұқағали Мақатаевтың "Отыздан асып барамын" өлеңін тауып, өзі шығарған әуенге сәйкестендіргенін айтқан. Садық Қынат шығарманың халық арасында кең таралғанына қарамастан, автор ретінде одан табыс таппағанын мәлімдеген. Ол Айқын Төлепбергеннің әнді өз рұқсатынсыз орындап жүргенін алға тартып, сотқа қайта жүгінетінін жеткізген.
Алайда Айқын бұл айыптаумен келіспей, авторлық құқық жөніндегі ұйымның деректерінде басқа композитордың есімі көрсетілгенін түсіндірген. Әншінің айтуынша, Садық Қынат бұған дейін де осы мәселемен сотқа жүгініп, бірақ іс оның пайдасына шешілмеген. Сондай-ақ Айқын композитордың өзінен 10 миллион теңге талап еткенін айтып, әннің авторлығы алдымен тиісті тәртіппен дәлелденуі қажет екенін мәлімдеген.
Осы оқиғада екі тарап та өз ұстанымынан қайтпағанымен, жарияланған сұхбат олардың арасындағы даудың сол кездегі жай-күйін ғана көрсетеді, кейінгі түпкілікті шешімді білдірмейді.
4. Индира Елемес: Қайрат Нұртастың әрекетіне ренжігенін жасырмады
Әнші Индира Елемес те бір шығарманың төңірегінде туындаған жағдайдан кейін әріптесі Қайрат Нұртасқа ренжігенін айтқан. Ол бұл туралы "Қызықты Weekend" бағдарламасында әңгімелеп берген.
Өнер иесі түркиялық әнші Мұстафа Сандалдың "Бекерге қырылдым" әнін қазақ тілінде орындауды жоспарлаған. Сол мақсатпен арнайы Ыстанбұлға барып, әнді орындауға рұқсат алу үшін Мұстафа Сандалмен кездескенін жеткізген. Индираның айтуынша, тараптар келісімге келіп, қажетті құжаттарға қол қойған.
Алайда Қазақстанға оралған соң Қайрат Нұртас пен Мәдина Сәдуақасованың аталған әнді орындағанын білген. Әнші Қайраттың өзінің осы шығарманы жазуды жоспарлап жүргенінен хабардар болғанын айтып, мұның көңіліне ауыр тигенін жасырмаған. Сұхбат барысында ол осы жағдайдан кейін күйзеліске түскенін де мәлімдеген. Дегенмен Индира Елемес бастапқы жоспарынан біржола бас тартпай, кейін Мұстафа Сандалмен бірге әнді қазақ және түрік тілдерінде жазып шыққан.
Осылайша, бір туындыға қатысты шығармашылық жоспарлардың сәйкес келуі әріптестер арасындағы ренішке себеп болғанымен, әнші өз жобасын жүзеге асырудың басқа жолын тапқан.
5. Гауһар Әлімбекова: «Ақ келін» әнін Қайрат Нұртас неге рұқсатсыз орындады?
Әнші әрі композитор Гауһар Әлімбекова да өзінің танымал шығармасын басқа орындаушының алдын ала келісімсіз айтқанына қатысты пікір білдірген. Әңгіме халық арасында кең тараған "Ақ келін" әні туралы болған.
Өнер иесі 2024 жылы "ХабарLike" бағдарламасында аталған туындыны Қайрат Нұртастың өзінен рұқсат сұрамай орындағанын мәлімдеген. Әншінің сөзінше, бұл жағдай оның көңіліне тиген. Кейін Қайраттың анасы әрі продюсері Гүлзира Айдарбекова хабарласып, әннің кавер шоу аясында орындалғанын түсіндірген.
Гауһар Әлімбекова шығарманы орындамас бұрын автордан рұқсат сұраудың маңызын атап өткен. Оның айтуынша, егер Қайрат Нұртас алдын ала хабарласқанда, әнді орындауына қарсы болмас еді. Осылайша, композитордың реніші әннің басқа дауыспен шырқалуынан гөрі, өзімен келісілмегеніне байланысты болған.
Бұл оқиға танымал шығармаларды қайта орындау кезінде автор мен орындаушы арасындағы өзара сыйластықтың қаншалықты маңызды екенін көрсетті. Ал Қайрат Нұртастың осы жағдайға қатысты дербес түсініктемесі аталған сұхбатта келтірілмегендіктен, Гауһар Әлімбекованың айтқандары оның жеке ұстанымы ретінде қарастырылуы тиіс.
Қазақ эстрадасындағы бұл бес оқиға бір әннің бірнеше өнер иесінің арасындағы келіспеушілікке қалай себеп болатынын көрсетеді. Бір жағдайда мәселе әнге төленген қаражатқа байланысты туындаса, екіншісінде авторлық құқық пен туындыны пайдалану тәртібі талқыға түскен. Ал кейбір өнер адамдары үшін даудың басты себебі ақша емес, шығармашылық еңбегіне деген құрметтің жетіспеуі болған.
Дегенмен әнге қатысты реніштің бәрін авторлық құқықтың бұзылуы немесе сотпен дәлелденген заңсыз әрекет деп бағалауға болмайды. Әр оқиғаның өзіндік мән-жайы бар, ал өнер иелерінің сұхбатта айтқан пікірлері олардың сол кездегі ұстанымын білдіреді. Бұл жағдайлар танымал хиттің артында тыңдарман біле бермейтін келіссөздер, шығармашылық еңбек және кейде шешімі күрделі даулар жататынын аңғартады.
