Qasym-Jomart Toqaevtyń prezidenttik qyzmetindegi jeti jyl Qazaqstannyń syrtqy saiasaty úshin kúrdeli geosaiasi ózgerister kezeńimen tuspa-tus keldi. Osy ýaqyt aralyǵyndaǵy Qazaqstannyń syrtqy saiasattaǵy basymdyqtary men halyqaralyq arenadaǵy ustanymy týraly ult.kz tilshisi L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń lektory, saiasattanýshy Janat Momynqulovpen sóilesti.
Foto: Janat Momynqulovtyń facebook paraqshasynan
– Qasym-Jomart Toqaevtyń Prezident retindegi jeti jyldyq syrtqy saiasi qyzmetine jalpy qandai baǵa berer edińiz? Osy kezeńdegi syrtqy saiasattyń basty ereksheligi nede?
– Menińshe, Toqaevtyń basty jetistigi – halyqaralyq qaishylyqtar men geosaiasi daýyl kúsheigen kezeńde Qazaqstannyń kópvektorly ustanymyn jáne ártúrli kúsh ortalyqtarymen jumys isteý múmkindigin saqtaýy. Osy turaqsyz kezeńniń ereksheligi – jahandyq tártip daǵdarysyndaǵy kópvektorly saiasattyń qaýipsizdik, logistika-saýda joldary jáne makroekonomikalyq turaqtylyq siiaqty naqty mindettermen tyǵyz bailanysty bolýy der edim. Ortalyq Aziiaǵa geosaiasi qyzyǵýshylyqtyń kúrt artýymen Qazaqstannyń da syrttaǵy belsendiligi baiqaldy. Toqaev Qytaimen tsifrlyq, ekonomikalyq bailanysty tereńdetip, soǵys jaǵdaiyndaǵy odaqtas kórshisi Reseimen kúrdeli saiasi-ekonomikalyq tepe-teńdikti saqtaýǵa kúsh saldy. AQSh, Aziia, Taiaý Shyǵys, Eýropa aimaqtarymen bailanystar jańa satyǵa kóterilip, tereńdei túsip, Qazaqstannyń álemdegi kólik-logistika men sirek resýrstar salasyndaǵy balama mańyzy arta tústi.
– Toqaevtyń diplomatiialyq tájiribesi onyń Prezident retindegi syrtqy saiasi sheshimderine qanshalyqty yqpal etti? Prezident pen diplomat Toqaevtyń jumysynda qandai aiyrmashylyq baiqaýǵa bolady?
– Qasym-Jomart Toqaevtyń diplomatiialyq tájiribesi onyń sóz saptaýy, ózin ustaýy, kelissóz júrgizý tásili jáne kúrdeli jaǵdaida qarym-qatynasty úzbei, óz ustanymyn saqtaýynan baiqalady. Prezident memlekettiń negizgi syrtqy saiasi baǵytyn aiqyndap, onyń qaýipsizdikke, ekonomikaǵa jáne qoǵamǵa áserleri úshin jaýapty bolady. Halyqaralyq sebepter elimizdi belsendilikke itermelegen kezde Toqaev tájiribeli kásibi diplomat retinde Qazaqstandy orta kúsh retinde jańa qyrynan tanytty. Joǵary bilik basyna A.Dádebai syndy diplomatiialyq tájiribiesi bar saiasatkerler kele bastady. Toqaev memleketti diplomat siiaqty basqarady, ári qoǵammen qatynastarda da osy ádisti qoldanady.
– Sońǵy jeti jylda Qazaqstannyń syrtqy saiasatyndaǵy qandai basymdyqtar ózgerdi, al qai baǵyttar burynǵydai saqtaldy?
– Reseimen, Qytaimen, Batyspen jáne kórshi eldermen teńgerimdi bailanys ornatý baǵyty saqtaldy. Biraq bulardyń árqaisysymen qatynastar tereńdep, kúrdelene tústi. Ásirese, kólik joldaryn ártaraptandyrý, sanktsiialyq táýekelderden saqtaný, elge investitsiia men tehnologiia tartý jáne Ortalyq Aziianyń ózara bailanysyn kúsheitý burynǵydan mańyzdy bola tústi. Jasandy zerde men tsifrlyq tehnologiianyń saiasattaǵy ózektiligi kúsheidi. Kaspii teńizi arqyly Orta dáliz jobasynyń mańyzy artty. Syrtqy saiasi belsendiliktiń áleýmettik-ekonomikalyq nátijesine qoiylatyn qoǵamdyq talap ta birshama ósti.
– Toqaevtyń prezidenttigi kezinde Qazaqstan–Qytai qatynastary aitarlyqtai belsendi bolyp jatyr. Bul qarym-qatynastyń qai salalaryn basym mańyzǵa ie dep sanaisyz?
– Men kólik-logistikany, óńdeý ónerkásibin, energetika jáne tsifrlyq tehnologiia salalaryn basym baǵyttar dep sanaimyn. Qazaqstan úshin Qytaiǵa shikizat satýmen qatar, onyń naryǵyna daiyn ónim shyǵarý jáne óndiristik tájiribesin igerý mańyzdy. Ár jobany jergilikti mamandarǵa, kásiporyndarǵa jáne tehnologiialyq qabiletimizge beretin paidasymen baǵalaý qajet. Qazaqstan Qytaidyń airyqsha jaqyn ekonomikalyq-saiasi seriktesine ainaldy, vizasyz júiemen birge ekijaqty qatynastar tereńdep ketti. Qytai aldaǵy kezeńde bizdiń eldiń jetekshi seriktesi bolýǵa dámesi bar kúsh bolýy múmkin. Toqaevtyń jospary Qytaidyń damý jetistikterin Qazaqstannyń damýynda paidalaný, Qytaidyń noý-haý tájiribesine súiený bolýy múmkin.
– Memleket basshysynyń Ortalyq Aziia memleketterimen qarym-qatynasty kúsheitýge baǵyttalǵan saiasatyn qalai baǵalaisyz?
– Bul – Toqaevtyń syrtqy saiasatyndaǵy eń qajetti, formaldy baǵyttardyń biri. Ortalyq Aziianyń álemdegi mańyzy artýy Qazaqstan úshin jańa geosaiasi manevr alańyn keńeitti. Ásirese Qazaqstan men Ózbekstannyń saiasi yntymaqtastyǵy aimaqtyń ekonomikalyq múmkindigin keńeitip, C5+ sammitteri arqyly álemdik iri kúshtermen kelissózdegi salmaǵyn arttyryp otyr. Sý, energetika jáne kólik máselelerin birlesip sheshý arqyly aimaq retinde óz ortaq múddelerin qorǵaýǵa úirený ústinde. Ázirge aimaq elderi ulttyq múddeler men aimaqtyq yqpaldastyq strategiialary arasyndaǵy názik teńdikti ustaýǵa tyrysýda. Aimaq elderi birlespeitin bolsa keleshekte jahandyq kúshter arasynda geosaiasi bóliný syzyǵyna ainalýy yqtimal.
– Qazaqstannyń Túrki memleketteri uiymyndaǵy belsendiligi sońǵy jyldary artty. Bul baǵytty Qazaqstannyń syrtqy saiasatyndaǵy jańa kúsh ortalyǵy retinde qarastyrýǵa bola ma?
– Túrki memleketteri uiymyn ázirge tolyq qalyptasqan álemdik kúsh ortalyǵy deýge asyqpas edim, biraq onyń ekonomikalyq jáne saiasi áleýeti bar. Qazaqstan úshin bul baǵyt seriktesterdi kóbeitýge, kólik bailanystaryn, óndiris pen tehnologiialyq yntymaqtastyqty damytýǵa múmkindik beredi. Tarihi jaqyndyǵymyzdyń qundylyǵy naqty ortaq jobalar arqyly kórinýi qajet. Bolashaqta túrki elderiniń geomádeni jáne adam resýrstary, Eýraziianyń ortasynda ártúrli aimaqtar men joldardyń torabynda ornalasýy bul uiymnyń geosaiasi mańyzyn arttyrady. Bul uiymnyń nyǵaiýy Qazaqstannyń múshe eldermen túrki birliginiń maqsaty men baǵyttary kelise alýyna bailanysty.
– Qazaqstannyń Eýropa odaǵymen jáne AQSh-pen qatynastary Toqaevtyń prezidenttigi kezinde qalai ózgerdi?
– Eýropalyq odaqpen qatynasta kólik, energetika jáne mańyzdy shikizat baǵyttarynyń salmaǵy artty, al AQSh-pen bailanysta investitsiia, tehnologiia jáne aimaqtyq dialogqa kóbirek nazar aýdarylyp keledi. Kaspii aimaǵynyń geografiialyq bailanystyrýshy mańyzy artyp otyr. Qazaqstan úshin bul qatynastar syrtqy tańdaý múmkindigin keńeitedi. Endigi mindet – sol saiasi qyzyǵýshylyqty óndiris pen bilimge uzaq merzimdi paida ákeletin áriptestikke ainaldyrý. Toqaev Batys álemimen, Tramppen qarym-qatynastardy jańa beleske shyǵaryp, geosaiasi oiynǵa qosyldy.
– Qazaqstannyń BUU, ShYU, AÓSShK, EAEO jáne basqa halyqaralyq uiymdardaǵy belsendiligin Toqaevtyń syrtqy saiasatynyń mańyzdy bóligi dep baǵalaýǵa bola ma?
– Qazaqstan úshin halyqaralyq uiymdar – óz múddesin jetkizýge, kelisimderge qatysýǵa jáne máselelerdi ortaq erejeler arqyly sheshýge múmkindik beretin alańdar. Onyń ústine bul salada salmaqty tájiribesi bolǵandyqtan Toqaev buǵan asa úlken mán berýi tabiǵi jait. BUU, ShYU, AÓSShK jáne EAEO-nyń mindetteri ártúrli bolǵandyqtan, árqaisysyndaǵy qatysýymyzdy naqty paidasy men mindettemeleri turǵysynan baǵalaý qajet. Belsendiliktiń ólshemi – ótkizilgen jiyn sanynan kóri, Qazaqstan usynǵan bastamalardyń oryndalýy.
– Eger Toqaevtyń syrtqy saiasi qyzmetindegi jeti jyldy naqty nátijelermen ólsheitin bolsaq, eń mańyzdy úsh nátijeni qandai dep atar edińiz?
– Birinshi nátije – kúrdeli geosaiasi jaǵdaida Qazaqstannyń negizgi seriktestermen bailanysyn saqtap, aýmaqtyq tutastyq máselesinde óz ustanymyn saqtaýy. Ekinshisi – Ortalyq Aziiadaǵy ózara jaqyndasýǵa úles qosyp, aimaqtyq áriptestikti kúsheitýge mán berýi. Úshinshi – balama kólik baǵyttary men jańa ekonomikalyq bailanystarǵa qosylýǵa múmkindik ashýy; olardyń tolyq nátijesi jobalardyń aldaǵy oryndalý sapasyna bailanysty bolmaq.
– Suqbatyńyzǵa raqmet!
Suqbattasqan
Baljan Jeńisqyzy
