قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتٸك قىزمەتٸندەگٸ جەتٸ جىل قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ٷشٸن كٷردەلٸ گەوساياسي ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸمەن تۇسپا-تۇس كەلدٸ. وسى ۋاقىت ارالىعىنداعى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باسىمدىقتارى مەن حالىقارالىق ارەناداعى ۇستانىمى تۋرالى ult.kz تٸلشٸسٸ ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ لەكتورى, ساياساتتانۋشى جانات مومىنقۇلوۆپەن سٶيلەستٸ.
فوتو: جانات مومىنقۇلوۆتىڭ facebook پاراقشاسىنان
– قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنت رەتٸندەگٸ جەتٸ جىلدىق سىرتقى ساياسي قىزمەتٸنە جالپى قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز? وسى كەزەڭدەگٸ سىرتقى ساياساتتىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ نەدە?
– مەنٸڭشە, توقاەۆتىڭ باستى جەتٸستٸگٸ – حالىقارالىق قايشىلىقتار مەن گەوساياسي داۋىل كٷشەيگەن كەزەڭدە قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى ۇستانىمىن جەنە ەرتٷرلٸ كٷش ورتالىقتارىمەن جۇمىس ٸستەۋ مٷمكٸندٸگٸن ساقتاۋى. وسى تۇراقسىز كەزەڭنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ – جاھاندىق تەرتٸپ داعدارىسىنداعى كٶپۆەكتورلى ساياساتتىڭ قاۋٸپسٸزدٸك, لوگيستيكا-ساۋدا جولدارى جەنە ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق سيياقتى ناقتى مٸندەتتەرمەن تىعىز بايلانىستى بولۋى دەر ەدٸم. ورتالىق ازيياعا گەوساياسي قىزىعۋشىلىقتىڭ كٷرت ارتۋىمەن قازاقستاننىڭ دا سىرتتاعى بەلسەندٸلٸگٸ بايقالدى. توقاەۆ قىتايمەن تسيفرلىق, ەكونوميكالىق بايلانىستى تەرەڭدەتٸپ, سوعىس جاعدايىنداعى وداقتاس كٶرشٸسٸ رەسەيمەن كٷردەلٸ ساياسي-ەكونوميكالىق تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋعا كٷش سالدى. اقش, ازييا, تاياۋ شىعىس, ەۋروپا ايماقتارىمەن بايلانىستار جاڭا ساتىعا كٶتەرٸلٸپ, تەرەڭدەي تٷسٸپ, قازاقستاننىڭ ەلەمدەگٸ كٶلٸك-لوگيستيكا مەن سيرەك رەسۋرستار سالاسىنداعى بالاما ماڭىزى ارتا تٷستٸ.
– توقاەۆتىڭ ديپلوماتييالىق تەجٸريبەسٸ ونىڭ پرەزيدەنت رەتٸندەگٸ سىرتقى ساياسي شەشٸمدەرٸنە قانشالىقتى ىقپال ەتتٸ? پرەزيدەنت پەن ديپلومات توقاەۆتىڭ جۇمىسىندا قانداي ايىرماشىلىق بايقاۋعا بولادى?
– قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ديپلوماتييالىق تەجٸريبەسٸ ونىڭ سٶز ساپتاۋى, ٶزٸن ۇستاۋى, كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋ تەسٸلٸ جەنە كٷردەلٸ جاعدايدا قارىم-قاتىناستى ٷزبەي, ٶز ۇستانىمىن ساقتاۋىنان بايقالادى. پرەزيدەنت مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ سىرتقى ساياسي باعىتىن ايقىنداپ, ونىڭ قاۋٸپسٸزدٸككە, ەكونوميكاعا جەنە قوعامعا ەسەرلەرٸ ٷشٸن جاۋاپتى بولادى. حالىقارالىق سەبەپتەر ەلٸمٸزدٸ بەلسەندٸلٸككە يتەرمەلەگەن كەزدە توقاەۆ تەجٸريبەلٸ كەسٸبي ديپلومات رەتٸندە قازاقستاندى ورتا كٷش رەتٸندە جاڭا قىرىنان تانىتتى. جوعارى بيلٸك باسىنا ا.دەدەباي سىندى ديپلوماتييالىق تەجٸريبيەسٸ بار ساياساتكەرلەر كەلە باستادى. توقاەۆ مەملەكەتتٸ ديپلومات سيياقتى باسقارادى, ەرٸ قوعاممەن قاتىناستاردا دا وسى ەدٸستٸ قولدانادى.
– سوڭعى جەتٸ جىلدا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى قانداي باسىمدىقتار ٶزگەردٸ, ال قاي باعىتتار بۇرىنعىداي ساقتالدى?
– رەسەيمەن, قىتايمەن, باتىسپەن جەنە كٶرشٸ ەلدەرمەن تەڭگەرٸمدٸ بايلانىس ورناتۋ باعىتى ساقتالدى. بٸراق بۇلاردىڭ ەرقايسىسىمەن قاتىناستار تەرەڭدەپ, كٷردەلەنە تٷستٸ. ەسٸرەسە, كٶلٸك جولدارىن ەرتاراپتاندىرۋ, سانكتسييالىق تەۋەكەلدەردەن ساقتانۋ, ەلگە ينۆەستيتسييا مەن تەحنولوگييا تارتۋ جەنە ورتالىق ازييانىڭ ٶزارا بايلانىسىن كٷشەيتۋ بۇرىنعىدان ماڭىزدى بولا تٷستٸ. جاساندى زەردە مەن تسيفرلىق تەحنولوگييانىڭ ساياساتتاعى ٶزەكتٸلٸگٸ كٷشەيدٸ. كاسپيي تەڭٸزٸ ارقىلى ورتا دەلٸز جوباسىنىڭ ماڭىزى ارتتى. سىرتقى ساياسي بەلسەندٸلٸكتٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق نەتيجەسٸنە قويىلاتىن قوعامدىق تالاپ تا بٸرشاما ٶستٸ.
– توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتٸگٸ كەزٸندە قازاقستان–قىتاي قاتىناستارى ايتارلىقتاي بەلسەندٸ بولىپ جاتىر. بۇل قارىم-قاتىناستىڭ قاي سالالارىن باسىم ماڭىزعا يە دەپ سانايسىز?
– مەن كٶلٸك-لوگيستيكانى, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن, ەنەرگەتيكا جەنە تسيفرلىق تەحنولوگييا سالالارىن باسىم باعىتتار دەپ سانايمىن. قازاقستان ٷشٸن قىتايعا شيكٸزات ساتۋمەن قاتار, ونىڭ نارىعىنا دايىن ٶنٸم شىعارۋ جەنە ٶندٸرٸستٸك تەجٸريبەسٸن يگەرۋ ماڭىزدى. ەر جوبانى جەرگٸلٸكتٸ ماماندارعا, كەسٸپورىندارعا جەنە تەحنولوگييالىق قابٸلەتٸمٸزگە بەرەتٸن پايداسىمەن باعالاۋ قاجەت. قازاقستان قىتايدىڭ ايرىقشا جاقىن ەكونوميكالىق-ساياسي سەرٸكتەسٸنە اينالدى, ۆيزاسىز جٷيەمەن بٸرگە ەكٸجاقتى قاتىناستار تەرەڭدەپ كەتتٸ. قىتاي الداعى كەزەڭدە بٸزدٸڭ ەلدٸڭ جەتەكشٸ سەرٸكتەسٸ بولۋعا دەمەسٸ بار كٷش بولۋى مٷمكٸن. توقاەۆتىڭ جوسپارى قىتايدىڭ دامۋ جەتٸستٸكتەرٸن قازاقستاننىڭ دامۋىندا پايدالانۋ, قىتايدىڭ نوۋ-حاۋ تەجٸريبەسٸنە سٷيەنۋ بولۋى مٷمكٸن.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸمەن قارىم-قاتىناستى كٷشەيتۋگە باعىتتالعان ساياساتىن قالاي باعالايسىز?
– بۇل – توقاەۆتىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ەڭ قاجەتتٸ, فورمالدى باعىتتاردىڭ بٸرٸ. ورتالىق ازييانىڭ ەلەمدەگٸ ماڭىزى ارتۋى قازاقستان ٷشٸن جاڭا گەوساياسي مانەۆر الاڭىن كەڭەيتتٸ. ەسٸرەسە قازاقستان مەن ٶزبەكستاننىڭ ساياسي ىنتىماقتاستىعى ايماقتىڭ ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتٸپ, C5+ سامميتتەرٸ ارقىلى ەلەمدٸك ٸرٸ كٷشتەرمەن كەلٸسسٶزدەگٸ سالماعىن ارتتىرىپ وتىر. سۋ, ەنەرگەتيكا جەنە كٶلٸك مەسەلەلەرٸن بٸرلەسٸپ شەشۋ ارقىلى ايماق رەتٸندە ٶز ورتاق مٷددەلەرٸن قورعاۋعا ٷيرەنۋ ٷستٸندە. ەزٸرگە ايماق ەلدەرٸ ۇلتتىق مٷددەلەر مەن ايماقتىق ىقپالداستىق ستراتەگييالارى اراسىنداعى نەزٸك تەڭدٸكتٸ ۇستاۋعا تىرىسۋدا. ايماق ەلدەرٸ بٸرلەسپەيتٸن بولسا كەلەشەكتە جاھاندىق كٷشتەر اراسىندا گەوساياسي بٶلٸنۋ سىزىعىنا اينالۋى ىقتيمال.
– قازاقستاننىڭ تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنداعى بەلسەندٸلٸگٸ سوڭعى جىلدارى ارتتى. بۇل باعىتتى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى جاڭا كٷش ورتالىعى رەتٸندە قاراستىرۋعا بولا ما?
– تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىن ەزٸرگە تولىق قالىپتاسقان ەلەمدٸك كٷش ورتالىعى دەۋگە اسىقپاس ەدٸم, بٸراق ونىڭ ەكونوميكالىق جەنە ساياسي ەلەۋەتٸ بار. قازاقستان ٷشٸن بۇل باعىت سەرٸكتەستەردٸ كٶبەيتۋگە, كٶلٸك بايلانىستارىن, ٶندٸرٸس پەن تەحنولوگييالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. تاريحي جاقىندىعىمىزدىڭ قۇندىلىعى ناقتى ورتاق جوبالار ارقىلى كٶرٸنۋٸ قاجەت. بولاشاقتا تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ گەومەدەني جەنە ادام رەسۋرستارى, ەۋرازييانىڭ ورتاسىندا ەرتٷرلٸ ايماقتار مەن جولداردىڭ تورابىندا ورنالاسۋى بۇل ۇيىمنىڭ گەوساياسي ماڭىزىن ارتتىرادى. بۇل ۇيىمنىڭ نىعايۋى قازاقستاننىڭ مٷشە ەلدەرمەن تٷركٸ بٸرلٸگٸنٸڭ ماقساتى مەن باعىتتارى كەلٸسە الۋىنا بايلانىستى.
– قازاقستاننىڭ ەۋروپا وداعىمەن جەنە اقش-پەن قاتىناستارى توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتٸگٸ كەزٸندە قالاي ٶزگەردٸ?
– ەۋروپالىق وداقپەن قاتىناستا كٶلٸك, ەنەرگەتيكا جەنە ماڭىزدى شيكٸزات باعىتتارىنىڭ سالماعى ارتتى, ال اقش-پەن بايلانىستا ينۆەستيتسييا, تەحنولوگييا جەنە ايماقتىق ديالوگقا كٶبٸرەك نازار اۋدارىلىپ كەلەدٸ. كاسپيي ايماعىنىڭ گەوگرافييالىق بايلانىستىرۋشى ماڭىزى ارتىپ وتىر. قازاقستان ٷشٸن بۇل قاتىناستار سىرتقى تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتەدٸ. ەندٸگٸ مٸندەت – سول ساياسي قىزىعۋشىلىقتى ٶندٸرٸس پەن بٸلٸمگە ۇزاق مەرزٸمدٸ پايدا ەكەلەتٸن ەرٸپتەستٸككە اينالدىرۋ. توقاەۆ باتىس ەلەمٸمەن, ترامپپەن قارىم-قاتىناستاردى جاڭا بەلەسكە شىعارىپ, گەوساياسي ويىنعا قوسىلدى.
– قازاقستاننىڭ بۇۇ, شىۇ, اٶسشك, ەاەو جەنە باسقا حالىقارالىق ۇيىمدارداعى بەلسەندٸلٸگٸن توقاەۆتىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ دەپ باعالاۋعا بولا ما?
– قازاقستان ٷشٸن حالىقارالىق ۇيىمدار – ٶز مٷددەسٸن جەتكٸزۋگە, كەلٸسٸمدەرگە قاتىسۋعا جەنە مەسەلەلەردٸ ورتاق ەرەجەلەر ارقىلى شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن الاڭدار. ونىڭ ٷستٸنە بۇل سالادا سالماقتى تەجٸريبەسٸ بولعاندىقتان توقاەۆ بۇعان اسا ٷلكەن مەن بەرۋٸ تابيعي جايت. بۇۇ, شىۇ, اٶسشك جەنە ەاەو-نىڭ مٸندەتتەرٸ ەرتٷرلٸ بولعاندىقتان, ەرقايسىسىنداعى قاتىسۋىمىزدى ناقتى پايداسى مەن مٸندەتتەمەلەرٸ تۇرعىسىنان باعالاۋ قاجەت. بەلسەندٸلٸكتٸڭ ٶلشەمٸ – ٶتكٸزٸلگەن جيىن سانىنان كٶرٸ, قازاقستان ۇسىنعان باستامالاردىڭ ورىندالۋى.
– ەگەر توقاەۆتىڭ سىرتقى ساياسي قىزمەتٸندەگٸ جەتٸ جىلدى ناقتى نەتيجەلەرمەن ٶلشەيتٸن بولساق, ەڭ ماڭىزدى ٷش نەتيجەنٸ قانداي دەپ اتار ەدٸڭٸز?
– بٸرٸنشٸ نەتيجە – كٷردەلٸ گەوساياسي جاعدايدا قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ سەرٸكتەستەرمەن بايلانىسىن ساقتاپ, اۋماقتىق تۇتاستىق مەسەلەسٸندە ٶز ۇستانىمىن ساقتاۋى. ەكٸنشٸسٸ – ورتالىق ازيياداعى ٶزارا جاقىنداسۋعا ٷلەس قوسىپ, ايماقتىق ەرٸپتەستٸكتٸ كٷشەيتۋگە مەن بەرۋٸ. ٷشٸنشٸ – بالاما كٶلٸك باعىتتارى مەن جاڭا ەكونوميكالىق بايلانىستارعا قوسىلۋعا مٷمكٸندٸك اشۋى; ولاردىڭ تولىق نەتيجەسٸ جوبالاردىڭ الداعى ورىندالۋ ساپاسىنا بايلانىستى بولماق.
– سۇقباتىڭىزعا راقمەت!
سۇقباتتاسقان
بالجان جەڭٸسقىزى
