.jpg)
Foto: abai.kz
Ulttyń jadyn qalyptastyratyn eń basty rýhani tirek – onyń tarihy. Tarih – qurǵaq derekterdiń jiyntyǵy emes, ol halyqtyń ózin tanýy, bolmysyn ajyratý, ótkeninen taǵylym alyp, keleshegine baǵdar túzeýi. Sondyqtan da tarihi ataýlar men uǵymdar kezdeisoq qoldanylmaýy kerek. Ókinishke qarai, qazaq tarihnamasynda ornyǵyp qalǵan keibir terminder ulttyq sanamyzǵa, tarihi shyndyqqa jáne ǵylymi qisynǵa qaishy kelip otyr. Sonyń biri – «mońǵol» termini.
Qazaq dalasynyń ortaǵasyrlyq tarihy sóz bolǵanda, «mońǵol shapqynshylyǵy», «mońǵol-tatarlar», «mońǵol imperiiasy» degen uǵymdar alǵa shyǵady. Bul terminder sanamyzǵa mektepten bastap sińirildi. Alaida sońǵy jyldary otandyq jáne sheteldik zertteýshiler bul ataýlardyń tarihi mazmunyna kúmán keltirip, olardy qaita qaraý qajettigin ashyq aita bastady. Aitarymyz, «mońǵol» ataýyn tarihtan syzyp tastaýda emes, degenmen – tarihi shyndyqty qalpyna keltirýde.
Eń aldymen, XIII ǵasyrdaǵy Uly dala keńistiginde ómir súrgen taipalar men ulystardyń etnikalyq quramyna nazar aýdarý qajet. Shyńǵys han qurǵan memleket búgingi Mońǵoliia aýmaǵymen ǵana shektelmegeni belgili. Onyń negizgi áskeri-saiasi tiregi qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrgen qypshaq, naiman, jalaiyr, kerei, qońyrat, arǵyn sekildi túrki taipalary boldy. Sonymen qatar, taipalardyń tili de, mádenieti de, dúnietanymy da túrkilik negizde qalyptasty. Olardyń «mońǵol» degen etnostyq ataýmen atalýy tarihi jaǵynan da, lingvistikalyq turǵydan da dáleldenbegen.
Kóptegen derekterde «mońǵol» sózi etnostyq uǵymnan góri saiasi ataý bolǵany aitylady. Iaǵni ol naqty bir áskeri-saiasi odaqtyń, bileýshi elitanyń ataýy retinde qoldanylǵan. Orta ǵasyrlarda mundai qubylys jii kezdesken. Mysaly, «túrik», «oǵyz», «qypshaq» ataýlary da áigili bir kezeńde saiasi ústemdikke ie bolǵan qaýymnyń aty retinde keń maǵynada qoldanyldy. Demek, «mońǵol» terminin qazirgi etnikalyq maǵynada qabyldap, ony qazaq tarihyna tikelei telý – úlken metodologiialyq qatelik.
Taǵy bir mańyzdy problema – jazba derekterdiń tili men mazmuny. Shyńǵys han dáýirine qatysty qujattardyń kóp bóligi túrki tilinde jazylǵan. Memlekettik basqarý júiesinde qoldanylǵan terminder, zańdar, áskeri ataýlar – barlyǵy derlik túrkilik sipatta. «Iasa» zańy, «ulys», «orda», «bek», «noian» siiaqty uǵymdar túrki álemine tán. Eger bul memleket etnikalyq turǵydan naǵyz «mońǵoldyq» bolsa, onda onyń basqarý tili men mádeni kody nege túrkilik boldy degen zańdy suraq týady.
«Mońǵol shapqynshylyǵy» degen tirkes te tarihi sanamyzǵa aýyr salmaq saldy. Bul uǵym qazaq halqyn óz jerine syrttan kelgen, bóten kúshtiń qurbany retinde kórsetedi. Al shyn máninde, bul kezeńde dalada ishki bilik úshin kúres, taipalar arasyndaǵy saiasi birigý protsesi júrdi. Qazaq halqynyń etnogenezi dál osy kezeńderde qalyptasty. Iaǵni biz óz tarihymyzdy ózimiz jaýlaǵandai, ózimizdi qyryp-joiǵandai etip kórsetýge májbúr bolyp otyrmyz.
Reseilik jáne keńestik tarihnama bul termindi ádeii kúsheitip qoldandy. Sebebi «mońǵol-tatar ezgisi» degen uǵym arqyly orys kniazdikteriniń artta qalýyn aqtaý, al túrki halyqtaryn «joiqyn kúsh», «jabaiy basqynshy» retinde kórsetý saiasi turǵydan tiimdi boldy. Ókinishke qarai, bul kózqaras táýelsizdik alǵannan keiin de tolyq qaita qaralǵan joq.
Búgingi qazaq qoǵamy tarihi ádilettilikti talap etedi. Bizge óz tarihymyzdy ózgeniń sanasymen emes, óz ulttyq múddemiz turǵysynan qaita jazý qajet. Bul ǵylymi reviziia emes, bul – sana táýelsizdigi. «Mońǵol» terminin sol qalpynda qaldyrý – otarlyq sananyń sarqynshaǵyn saqtap qalý degen sóz.
Árine, mundai jaǵdaidy emotsiiamen emes, ǵylymi dálelmen sheshý kerek. Tarihshylar, til mamandary, etnograftar men arheologtar birlese otyryp, ortaq tujyrymǵa kelýi tiis. Oqýlyqtar qaita jazylyp, terminologiialyq komissiialar naqty sheshim qabyldaýy qajet. Bul protsess aýyr ári uzaq bolýy múmkin, biraq ony keiinge qaldyrýǵa bolmaidy.
Ult retinde jańǵyrý úshin biz eń aldymen óz ótkenimizge adal bolýymyz kerek. Óz tarihyn burmalanǵan kúide qabyldaǵan halyqtyń bolashaǵy da bulyńǵyr. Sondyqtan ulttyq tarihymyzdan «mońǵol» terminin alyp tastaý – bireýge qarsy áreket demeiik, ózimizge degen qurmettiń kórinisi.
Sondai-aq, Shaǵatai handyǵy jáne Astrahan handyǵynyń tarihyn da qaitadan tereń zertep, halqymyzǵa qaitarý kerek.
Qorytyndylai aitqanda, bul problema – tek tarihshylardyń jumysy demei, búkil qoǵamnyń ortaq isi. Óitkeni tarih – ulttyń rýhani qazyǵy. Sol qazyq qisaisa, sanamyz da shaiqalady. Al sanasy shaiqalǵan ulttyń erteńi aiqyn bolmaidy. Sondyqtan tarihi ataýlardy qaita qarap, ulttyq múddege sai túzetý – kezek kúttirmeitin, strategiialyq mańyzy bar mindet.
