Depýtattyń sózinshe, ár azamattyń kásibi tarihshy bolýy mindet emes. Óitkeni qoǵam úshin tarih – ǵylymi kategoriiadan buryn ulttyq sananyń bir bóligi.
«Árbir qatardaǵy azamat kásibi tarihshy bola almaidy. Bizdiń qoǵam úshin tarih ǵylym emes. Qoǵam úshin tarih – tarihi sana, ulttyq sananyń bir bóligi. Sondyqtan men jurtty kinálamaimyn. Biz qalyptasyp jatqan saiasi ultpyz. Ulttyq sananyń negizi – tarihi sana. Biz qaidan shyqtyq, kimbiz – sony bilýimiz kerek», – dedi Erkin Ábil.
Ol qazaq qoǵamyndaǵy jeti ata uǵymynyń tarihi maǵynasyna da toqtaldy. Aitýynsha, buryn jeti ata tek týystyq bailanys emes, áleýmettik qurylymnyń mańyzdy elementi bolǵan.
«Kezinde jeti ata tek tegimen bailanysty bolǵan joq. Onyń qajettiligi – áleýmettik strýktýrany túsiný edi. Sen kimsiń, qoǵamda qandai oryn alasyń, áleýmettik mártebeń qandai – sony anyqtaityn júie boldy. Bir elge barǵanda tórge otyrasyń ba, bosaǵaǵa otyrasyń ba – osynyń bári sonymen bailanysty edi», – dedi tarihshy.
Onyń aitýynsha, qazaq qoǵamyndaǵy rý tek etnikalyq emes, sharýashylyq, saiasi jáne áskeri birlik retinde qyzmet atqarǵan.
«Buryn rý sharýashylyq, saiasi, áskeri birlik boldy. Sondyqtan ár azamat óz rýyn bilýi kerek edi. Bir jerge barǵanda qai júzge, qai rýǵa jatatynyńdy aitasyń. Adamdar seniń áleýmettik ornyńdy soǵan qarap túsinetin», – dedi ol.
Alaida búginde bul júieniń áleýmettik maǵynasy joiylǵanyn aitqan depýtat, rýlyq sana tek tarihi-mádeni relikt retinde saqtalyp qalǵanyn jetkizdi.
«Qazir onyń eshqandai áleýmettik maǵynasy joq. Bul bizdiń qoǵamdyq sanamyzda relikt retinde ǵana qaldy. Sondyqtan biz týys izdeimiz, kim kimge naǵashy, jien, quda ekenin suraimyz. Myńdaǵan jyldar boiy bolǵan júie bir ǵasyrda joǵalyp ketpeidi», – dedi Erkin Ábil.
Sonymen qatar ol qazaq rýlarynyń shyǵý tegine qatysty qoǵamda jii aitylatyn túsinikterdiń bári birdei ǵylymi turǵyda dál emes ekenin atap ótti.
«Bizde rýlardyń kóbi rasynda da bir tekten taraǵan. Biraq kirme toptar da bolǵan, ártúrli tarihi birlestikter qalyptasqan. Sondyqtan “barlyq arǵyndar bir atadan”, nemese “naimandar bólek halyq” degen túsinik durys emes. Qazaq – tutas halyq. Muny genetikter de aityp otyr. Tipti ár túrli júzge jatatyn toptarda bir atasy bolǵan», – dedi depýtat.
Tarihshynyń sózinshe, qazirgi qoǵamda jeti ata men rýlyq júie kúndelikti ómirge yqpal etetin naqty mehanizm emes, kóbine tarihi jadynyń bir elementi retinde ǵana ómir súrip otyr.
«Burynǵy áleýmettik jáne saiasi júie joq. Áskerdi rýlyq printsippen jinamaimyz. Sondyqtan bul – bizdiń sanamyzda qalǵan dúnie», – dedi ol.
Erkin Ábil qazaq tarihyn zertteýde jii kezdesetin olqylyqtardyń biri – rý ataýlary men etnikalyq uǵymdardy tikelei bailanystyrý ekenin aitty.
«Kei adamdar kerei, naiman sózderiniń shyǵý tegin izdeidi. Biraq sózdiń tarihy qazirgi etnikalyq toppen tikelei sáikes kele bermeidi. Ataýy erterek paida bolýy múmkin nemese keiin qalyptasýy múmkin. Qazirgi kerei men kóne kereilerdi tolyqtai bir qurylym deý durys emes», – dedi ol.
Sondai-aq depýtat «qazaq» ataýynyń tarihi evoliýtsiiasyna toqtalyp, onyń maǵynasy ǵasyrlar boiy ózgerip otyrǵanyn jetkizdi.
«Qazaq degen sóz alǵashynda áleýmettik, keiin saiasi termin boldy. Tek XVII ǵasyrda ǵana etnikalyq ataýǵa ainaldy. Biraq muny aitsań, kei adamdar “qazaq tek XVII ǵasyrda paida boldy” dep túsinýi múmkin. Bul durys emes. Ǵylymnyń óziniń ádisteri bar», – dedi tarih ǵylymdarynyń doktory.
Ol tarihi sana men ǵylymi tarihty shatastyrmaý kerektigin aitty.
«Tarihi sana kóbine mifter men simvoldarǵa súienedi. Mif degen ótirik emes, ol – simvoldyq oilaý. Biz tarihty kóbine solai qabyldaimyz», – dedi Erkin Ábil.
Depýtattyń aitýynsha, qazaq qoǵamynyń tarihi jadynda erekshe oryn alatyn birneshe negizgi taqyryp bar. Olar – qazaqtyń shyǵý tegi, asharshylyq, Aqtaban shubyryndy jáne Alash qozǵalysy.
«Qoǵamdyq sana búkil tarihty tolyq zertteýmen qalyptaspaidy. Sondyqtan qarapaiym adamdardan kásibi deńgeidegi tarihi bilim talap etý durys emes», – dep túiindedi ol.
Suqbattasqan: Baljan Jeńisqyzy
