Foto: ǴjBM
Astanada «Altyn Orda – dala órkenietiniń úlgisi retinde: tarih, arheologiia, mádeniet, biregeilik» atty halyqaralyq ǵylymi simpoziým aiasynda kórme uiymdastyryldy, dep habarlaidy Ult.kz.
Kórme XIII-XV ǵasyrlarda Eýraziia keńistiginde qalyptasqan Altyn Orda memleketiniń tarihi-mádeni bolmysyn Qazaqstan aýmaǵynan tabylǵan arheologiialyq jádigerler, qoljazba kitaptar jáne arhiv materialdary negizinde tanystyrýǵa arnalǵan.
Kórmeniń negizgi ideiasy – kóshpeli ómir saltyna negizdelgen, biraq joǵary deńgeidegi memlekettik, ekonomikalyq jáne qalalyq mádenietke ie órkenietti arheologiialyq, qoljazbalyq jáne arhivtik derekter arqyly kórsetý.
Is-sharaǵa QR Ǵylym jáne joǵary bilim ministri Saiasat Nurbek, memleket jáne qoǵam qairatkerleri, ministrlikter men sheteldik diplomatiialyq missiialardyń ókilderi, jetekshi ǵalym-arheologtar, tarihshylar men shyǵystanýshylar, sondai-aq mýzeiler, mýzei-qoryqtar jáne ǵylymi-zertteý institýttarynyń qyzmetkerleri qatysty.
Biregei eksponattar men ǵylymi jańalyqtar:
Memleket jáne bilik. Tuńǵysh ret halyqaralyq arhivterden alynǵan diplomatiialyq qujattar usynyldy. «Handar shejiresi» qoljazba shiyrshyǵy (XVIII ǵ., «Ǵylym ordasy» OǴK) – uzyndyǵy 267 sm bolatyn kalligrafiialyq eskertkish, IýNESKO-nyń «Álem jady» tizilimine engizilgen, onda Joshy áýletinen shyqqan 104 hannyń genealogiiasy beinelengen. Gúiik hannyń Papa IV Innokentiige joldaǵan haty (1246 j., Vatikan apostoldyq arhivi) – qypshaq jáne parsy tilderinde jazylǵan Altyn Ordanyń eń kóne diplomatiialyq qujaty. Toqtamys hannyń (1381 j., RǴA Shyǵys qoljazbalary institýty, Sankt-Peterbýrg) jáne Temir-Qutlyqtyń (1398 j., Korol saraiy kitaphanasy, Vena) tarhandyq jarlyqtary ordalyq is júrgizýdiń quqyqtyq ári kalligrafiialyq mádenietin kórsetedi. Ekspozitsiiany Ulyq Muhammed pen Ahmed handardyń Osman imperiiasy sultandaryna joldaǵan diplomatiialyq hattary (Topqapy mýzeii arhivi, Stambul) tolyqtyrdy.
Dala sáni men kiim úlgileri. Bul bólim Altyn Orda aqsúiekteriniń zattyq álemin tanystyrady. Sheńgeldi eskertkishinen (Almaty oblysy, XIII – XIV ǵ. basy) tabylǵan aidahar men feniks beinelengen jibek matalar Qytai jáne Iranmen tikelei saýda bailanystary bolǵanyn dáleldeidi. Bozoq qorymynan tabylǵan arystan beineli kúmis bilezikter men Syǵanaq kesenesinen shyqqan altyn bas kiim áshekeileri zergerlik ónerdiń joǵary deńgeiin kórsetedi. Bolǵan Ana kesenesinen tabylǵan asyl tekti áieldiń kelbeti antropologiialyq derekter men zattai buiymdar negizinde ǵylymi turǵyda qaita qalpyna keltirildi. Jasandy intellekt kómegimen Orda dáýirindegi er adam men áieldiń saltanatty kiimderi qaita jasaldy.
Foto: ǴjBM
Áskeri is. Qazaqstan men Resei aýmaǵyndaǵy Gashýn-Ýsta, Mýlta, Zolotariov qalashyǵy eskertkishterinen tabylǵan Altyn Ordanyń aýyr qarýlanǵan atty jaýyngeriniń saýyt-saimany men qarý-jaraǵy kórsetiledi. Niý-Iorktegi Metropoliten mýzeii kollektsiiasyndaǵy Jánibek han dýlyǵasynyń 3D-vizýalizatsiiasy usynylady – bul artefakt Qazaqstanda buryn-sońdy kórsetilmegen. Jasandy intellekt kómegimen ondyq áskeri júiege negizdelgen ordalyq áskerdiń taktikalyq tásilderi qaita jańǵyrtyldy.
Órkenietter toǵysyndaǵy dala men qala. Saraishyq, Syǵanaq, Barshynkent, Jent qalalarynan tabylǵan keramika, shyny jáne metall buiymdar Orda qalalarynyń kúndelikti ómirin beineleidi. Asanas qalashyǵynan tabylǵan meditsinalyq quraldar (qola ara men qasyq) damyǵan qalalyq ómirdiń dáleli bolyp tabylady. Barshynkentten tabylǵan IHS hristogrammasy bar batyseýropalyq sandyqsha Ordadaǵy dini tózimdilik pen keń saýda bailanystarynyń zattai aiǵaǵy. Horezmshahtar memleketiniń, Shaǵatai jáne Úgedei ulystarynyń dinarlary bar kómbeler qazaqstandyq qalalardyń Uly Jibek joly boiyndaǵy halyqaralyq saýdaǵa qatysqanyn dáleldeidi. Syǵanaq qalasy men Joshy han kesenesiniń 3D-rekonstrýktsiialary arheologiialyq qazba jáne geofizikalyq zertteý derekteri negizinde jasalǵan.
Mádeniet, ǵylym jáne óner. Ekspozitsiiaǵa Altyn Orda dáýirine jatatyn 23 qoljazba (7 túpnusqa, 3 faksimildi basylym, 11 elektrondyq kóshirme) qoiylǵan. Olar Quran, din, tarih, ádebiet, matematika, astronomiia jáne meditsina taqyryptaryn qamtidy. Olardyń qatarynda Ózbek hannyń Qurany (1318 j., QMDB Islam ǵylymi-zertteý institýty, Almaty), Kamaladdin at-Túrkmanidiń astronomiialyq traktaty (1354 j., Prinston ýniversiteti, AQSh), Ahmad Kilani jazǵan Gippokratqa meditsinalyq túsindirme (1345 j., Britan kitaphanasy, London), Qutbtyń «Husraý ýa Shyryn» poemasy (1341 j., Frantsiia ulttyq kitaphanasy) bar. Arnaiy transkriptsiia platformasy kelýshilerge alty ǵasyr buryn shaǵatai tilinde jazylǵan mátinderdi oqýǵa múmkindik beredi.
Mýltimediialyq bólim:
Kórme aiasynda kelýshilerge taqyryptyq beinematerialdar men interaktivti kontent usynyldy. Altyn Orda dáýirine qatysty Qazaqstan aýmaǵyndaǵy 70 arheologiialyq eskertkishti qamtityn interaktivti karta qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde jumys isteidi. LED-ekranda Joshy áýletinen shyqqan 104 hannyń genealogiialyq kestesi kórsetildi. Mashinalyq kórý tehnologiiasy arqyly kóne tiyndardy oqý, jasandy intellekt negizinde saltanatty kiimder men Orda áskeri taktikasyn rekonstrýktsiialaý, sondai-aq shaǵatai qoljazbalaryn transkriptsiialaý platformasy ekspozitsiiany zamanaýi ǵylymi-tanymdyq keńistikke ainaldyrady.
