فوتو: عجبم
استانادا «التىن وردا – دالا ٶركەنيەتٸنٸڭ ٷلگٸسٸ رەتٸندە: تاريح, ارحەولوگييا, مەدەنيەت, بٸرەگەيلٸك» اتتى حالىقارالىق عىلىمي سيمپوزيۋم اياسىندا كٶرمە ۇيىمداستىرىلدى, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
كٶرمە XIII-XV عاسىرلاردا ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندە قالىپتاسقان التىن وردا مەملەكەتٸنٸڭ تاريحي-مەدەني بولمىسىن قازاقستان اۋماعىنان تابىلعان ارحەولوگييالىق جەدٸگەرلەر, قولجازبا كٸتاپتار جەنە ارحيۆ ماتەريالدارى نەگٸزٸندە تانىستىرۋعا ارنالعان.
كٶرمەنٸڭ نەگٸزگٸ يدەياسى – كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتىنا نەگٸزدەلگەن, بٸراق جوعارى دەڭگەيدەگٸ مەملەكەتتٸك, ەكونوميكالىق جەنە قالالىق مەدەنيەتكە يە ٶركەنيەتتٸ ارحەولوگييالىق, قولجازبالىق جەنە ارحيۆتٸك دەرەكتەر ارقىلى كٶرسەتۋ.
ٸس-شاراعا قر عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترٸ ساياسات نۇربەك, مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ, مينيسترلٸكتەر مەن شەتەلدٸك ديپلوماتييالىق ميسسييالاردىڭ ٶكٸلدەرٸ, جەتەكشٸ عالىم-ارحەولوگتار, تاريحشىلار مەن شىعىستانۋشىلار, سونداي-اق مۋزەيلەر, مۋزەي-قورىقتار جەنە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ قاتىستى.
بٸرەگەي ەكسپوناتتار مەن عىلىمي جاڭالىقتار:
مەملەكەت جەنە بيلٸك. تۇڭعىش رەت حالىقارالىق ارحيۆتەردەن الىنعان ديپلوماتييالىق قۇجاتتار ۇسىنىلدى. «حاندار شەجٸرەسٸ» قولجازبا شيىرشىعى (XVIII ع., «عىلىم ورداسى» وعك) – ۇزىندىعى 267 سم بولاتىن كالليگرافييالىق ەسكەرتكٸش, يۋنەسكو-نىڭ «ەلەم جادى» تٸزٸلٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن, وندا جوشى ەۋلەتٸنەن شىققان 104 حاننىڭ گەنەالوگيياسى بەينەلەنگەن. گٷيٸك حاننىڭ پاپا IV يننوكەنتييگە جولداعان حاتى (1246 ج., ۆاتيكان اپوستولدىق ارحيۆٸ) – قىپشاق جەنە پارسى تٸلدەرٸندە جازىلعان التىن وردانىڭ ەڭ كٶنە ديپلوماتييالىق قۇجاتى. توقتامىس حاننىڭ (1381 ج., رعا شىعىس قولجازبالارى ينستيتۋتى, سانكت-پەتەربۋرگ) جەنە تەمٸر-قۇتلىقتىڭ (1398 ج., كورول سارايى كٸتاپحاناسى, ۆەنا) تارحاندىق جارلىقتارى وردالىق ٸس جٷرگٸزۋدٸڭ قۇقىقتىق ەرٸ كالليگرافييالىق مەدەنيەتٸن كٶرسەتەدٸ. ەكسپوزيتسييانى ۇلىق مۇحاممەد پەن احمەد حانداردىڭ وسمان يمپەريياسى سۇلتاندارىنا جولداعان ديپلوماتييالىق حاتتارى (توپقاپى مۋزەيٸ ارحيۆٸ, ستامبۇل) تولىقتىردى.
دالا سەنٸ مەن كيٸم ٷلگٸلەرٸ. بۇل بٶلٸم التىن وردا اقسٷيەكتەرٸنٸڭ زاتتىق ەلەمٸن تانىستىرادى. شەڭگەلدٸ ەسكەرتكٸشٸنەن (الماتى وبلىسى, XIII – XIV ع. باسى) تابىلعان ايداھار مەن فەنيكس بەينەلەنگەن جٸبەك ماتالار قىتاي جەنە يرانمەن تٸكەلەي ساۋدا بايلانىستارى بولعانىن دەلەلدەيدٸ. بوزوق قورىمىنان تابىلعان ارىستان بەينەلٸ كٷمٸس بٸلەزٸكتەر مەن سىعاناق كەسەنەسٸنەن شىققان التىن باس كيٸم ەشەكەيلەرٸ زەرگەرلٸك ٶنەردٸڭ جوعارى دەڭگەيٸن كٶرسەتەدٸ. بولعان انا كەسەنەسٸنەن تابىلعان اسىل تەكتٸ ەيەلدٸڭ كەلبەتٸ انتروپولوگييالىق دەرەكتەر مەن زاتتاي بۇيىمدار نەگٸزٸندە عىلىمي تۇرعىدا قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. جاساندى ينتەللەكت كٶمەگٸمەن وردا دەۋٸرٸندەگٸ ەر ادام مەن ەيەلدٸڭ سالتاناتتى كيٸمدەرٸ قايتا جاسالدى.
فوتو: عجبم
ەسكەري ٸس. قازاقستان مەن رەسەي اۋماعىنداعى گاشۋن-ۋستا, مۋلتا, زولوتاريوۆ قالاشىعى ەسكەرتكٸشتەرٸنەن تابىلعان التىن وردانىڭ اۋىر قارۋلانعان اتتى جاۋىنگەرٸنٸڭ ساۋىت-سايمانى مەن قارۋ-جاراعى كٶرسەتٸلەدٸ. نيۋ-يوركتەگٸ مەتروپوليتەن مۋزەيٸ كوللەكتسيياسىنداعى جەنٸبەك حان دۋلىعاسىنىڭ 3D-ۆيزۋاليزاتسيياسى ۇسىنىلادى – بۇل ارتەفاكت قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى كٶرسەتٸلمەگەن. جاساندى ينتەللەكت كٶمەگٸمەن وندىق ەسكەري جٷيەگە نەگٸزدەلگەن وردالىق ەسكەردٸڭ تاكتيكالىق تەسٸلدەرٸ قايتا جاڭعىرتىلدى.
ٶركەنيەتتەر توعىسىنداعى دالا مەن قالا. سارايشىق, سىعاناق, بارشىنكەنت, جەنت قالالارىنان تابىلعان كەراميكا, شىنى جەنە مەتالل بۇيىمدار وردا قالالارىنىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸن بەينەلەيدٸ. اساناس قالاشىعىنان تابىلعان مەديتسينالىق قۇرالدار (قولا ارا مەن قاسىق) دامىعان قالالىق ٶمٸردٸڭ دەلەلٸ بولىپ تابىلادى. بارشىنكەنتتەن تابىلعان IHS حريستوگرامماسى بار باتىسەۋروپالىق ساندىقشا ورداداعى دٸني تٶزٸمدٸلٸك پەن كەڭ ساۋدا بايلانىستارىنىڭ زاتتاي ايعاعى. حورەزمشاحتار مەملەكەتٸنٸڭ, شاعاتاي جەنە ٷگەدەي ۇلىستارىنىڭ دينارلارى بار كٶمبەلەر قازاقستاندىق قالالاردىڭ ۇلى جٸبەك جولى بويىنداعى حالىقارالىق ساۋداعا قاتىسقانىن دەلەلدەيدٸ. سىعاناق قالاسى مەن جوشى حان كەسەنەسٸنٸڭ 3D-رەكونسترۋكتسييالارى ارحەولوگييالىق قازبا جەنە گەوفيزيكالىق زەرتتەۋ دەرەكتەرٸ نەگٸزٸندە جاسالعان.
مەدەنيەت, عىلىم جەنە ٶنەر. ەكسپوزيتسيياعا التىن وردا دەۋٸرٸنە جاتاتىن 23 قولجازبا (7 تٷپنۇسقا, 3 فاكسيميلدٸ باسىلىم, 11 ەلەكتروندىق كٶشٸرمە) قويىلعان. ولار قۇران, دٸن, تاريح, ەدەبيەت, ماتەماتيكا, استرونومييا جەنە مەديتسينا تاقىرىپتارىن قامتيدى. ولاردىڭ قاتارىندا ٶزبەك حاننىڭ قۇرانى (1318 ج., قمدب يسلام عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, الماتى), كامالاددين ات-تٷركمانيدٸڭ استرونومييالىق تراكتاتى (1354 ج., پرينستون ۋنيۆەرسيتەتٸ, اقش), احماد كيلاني جازعان گيپپوكراتقا مەديتسينالىق تٷسٸندٸرمە (1345 ج., بريتان كٸتاپحاناسى, لوندون), قۇتبتىڭ «حۇسراۋ ۋا شىرىن» پوەماسى (1341 ج., فرانتسييا ۇلتتىق كٸتاپحاناسى) بار. ارنايى ترانسكريپتسييا پلاتفورماسى كەلۋشٸلەرگە التى عاسىر بۇرىن شاعاتاي تٸلٸندە جازىلعان مەتٸندەردٸ وقۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
مۋلتيمەدييالىق بٶلٸم:
كٶرمە اياسىندا كەلۋشٸلەرگە تاقىرىپتىق بەينەماتەريالدار مەن ينتەراكتيۆتٸ كونتەنت ۇسىنىلدى. التىن وردا دەۋٸرٸنە قاتىستى قازاقستان اۋماعىنداعى 70 ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتٸ قامتيتىن ينتەراكتيۆتٸ كارتا قازاق, ورىس جەنە اعىلشىن تٸلدەرٸندە جۇمىس ٸستەيدٸ. LED-ەكراندا جوشى ەۋلەتٸنەن شىققان 104 حاننىڭ گەنەالوگييالىق كەستەسٸ كٶرسەتٸلدٸ. ماشينالىق كٶرۋ تەحنولوگيياسى ارقىلى كٶنە تيىنداردى وقۋ, جاساندى ينتەللەكت نەگٸزٸندە سالتاناتتى كيٸمدەر مەن وردا ەسكەرٸ تاكتيكاسىن رەكونسترۋكتسييالاۋ, سونداي-اق شاعاتاي قولجازبالارىن ترانسكريپتسييالاۋ پلاتفورماسى ەكسپوزيتسييانى زاماناۋي عىلىمي-تانىمدىق كەڭٸستٸككە اينالدىرادى.
