دەپۋتاتتىڭ سٶزٸنشە, ەر ازاماتتىڭ كەسٸبي تاريحشى بولۋى مٸندەت ەمەس. ٶيتكەنٸ قوعام ٷشٸن تاريح – عىلىمي كاتەگورييادان بۇرىن ۇلتتىق سانانىڭ بٸر بٶلٸگٸ.
«ەربٸر قاتارداعى ازامات كەسٸبي تاريحشى بولا المايدى. بٸزدٸڭ قوعام ٷشٸن تاريح عىلىم ەمەس. قوعام ٷشٸن تاريح – تاريحي سانا, ۇلتتىق سانانىڭ بٸر بٶلٸگٸ. سوندىقتان مەن جۇرتتى كٸنەلامايمىن. بٸز قالىپتاسىپ جاتقان ساياسي ۇلتپىز. ۇلتتىق سانانىڭ نەگٸزٸ – تاريحي سانا. بٸز قايدان شىقتىق, كٸمبٸز – سونى بٸلۋٸمٸز كەرەك», – دەدٸ ەركٸن ەبٸل.
ول قازاق قوعامىنداعى جەتٸ اتا ۇعىمىنىڭ تاريحي ماعىناسىنا دا توقتالدى. ايتۋىنشا, بۇرىن جەتٸ اتا تەك تۋىستىق بايلانىس ەمەس, ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتٸ بولعان.
«كەزٸندە جەتٸ اتا تەك تەگٸمەن بايلانىستى بولعان جوق. ونىڭ قاجەتتٸلٸگٸ – ەلەۋمەتتٸك سترۋكتۋرانى تٷسٸنۋ ەدٸ. سەن كٸمسٸڭ, قوعامدا قانداي ورىن الاسىڭ, ەلەۋمەتتٸك مەرتەبەڭ قانداي – سونى انىقتايتىن جٷيە بولدى. بٸر ەلگە بارعاندا تٶرگە وتىراسىڭ با, بوساعاعا وتىراسىڭ با – وسىنىڭ بەرٸ سونىمەن بايلانىستى ەدٸ», – دەدٸ تاريحشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاق قوعامىنداعى رۋ تەك ەتنيكالىق ەمەس, شارۋاشىلىق, ساياسي جەنە ەسكەري بٸرلٸك رەتٸندە قىزمەت اتقارعان.
«بۇرىن رۋ شارۋاشىلىق, ساياسي, ەسكەري بٸرلٸك بولدى. سوندىقتان ەر ازامات ٶز رۋىن بٸلۋٸ كەرەك ەدٸ. بٸر جەرگە بارعاندا قاي جٷزگە, قاي رۋعا جاتاتىنىڭدى ايتاسىڭ. ادامدار سەنٸڭ ەلەۋمەتتٸك ورنىڭدى سوعان قاراپ تٷسٸنەتٸن», – دەدٸ ول.
الايدا بٷگٸندە بۇل جٷيەنٸڭ ەلەۋمەتتٸك ماعىناسى جويىلعانىن ايتقان دەپۋتات, رۋلىق سانا تەك تاريحي-مەدەني رەليكت رەتٸندە ساقتالىپ قالعانىن جەتكٸزدٸ.
«قازٸر ونىڭ ەشقانداي ەلەۋمەتتٸك ماعىناسى جوق. بۇل بٸزدٸڭ قوعامدىق سانامىزدا رەليكت رەتٸندە عانا قالدى. سوندىقتان بٸز تۋىس ٸزدەيمٸز, كٸم كٸمگە ناعاشى, جيەن, قۇدا ەكەنٸن سۇرايمىز. مىڭداعان جىلدار بويى بولعان جٷيە بٸر عاسىردا جوعالىپ كەتپەيدٸ», – دەدٸ ەركٸن ەبٸل.
سونىمەن قاتار ول قازاق رۋلارىنىڭ شىعۋ تەگٸنە قاتىستى قوعامدا جيٸ ايتىلاتىن تٷسٸنٸكتەردٸڭ بەرٸ بٸردەي عىلىمي تۇرعىدا دەل ەمەس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«بٸزدە رۋلاردىڭ كٶبٸ راسىندا دا بٸر تەكتەن تاراعان. بٸراق كٸرمە توپتار دا بولعان, ەرتٷرلٸ تاريحي بٸرلەستٸكتەر قالىپتاسقان. سوندىقتان “بارلىق ارعىندار بٸر اتادان”, نەمەسە “نايماندار بٶلەك حالىق” دەگەن تٷسٸنٸك دۇرىس ەمەس. قازاق – تۇتاس حالىق. مۇنى گەنەتيكتەر دە ايتىپ وتىر. تٸپتٸ ەر تٷرلٸ جٷزگە جاتاتىن توپتاردا بٸر اتاسى بولعان», – دەدٸ دەپۋتات.
تاريحشىنىڭ سٶزٸنشە, قازٸرگٸ قوعامدا جەتٸ اتا مەن رۋلىق جٷيە كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرگە ىقپال ەتەتٸن ناقتى مەحانيزم ەمەس, كٶبٸنە تاريحي جادىنىڭ بٸر ەلەمەنتٸ رەتٸندە عانا ٶمٸر سٷرٸپ وتىر.
«بۇرىنعى ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي جٷيە جوق. ەسكەردٸ رۋلىق پرينتسيپپەن جينامايمىز. سوندىقتان بۇل – بٸزدٸڭ سانامىزدا قالعان دٷنيە», – دەدٸ ول.
ەركٸن ەبٸل قازاق تاريحىن زەرتتەۋدە جيٸ كەزدەسەتٸن ولقىلىقتاردىڭ بٸرٸ – رۋ اتاۋلارى مەن ەتنيكالىق ۇعىمداردى تٸكەلەي بايلانىستىرۋ ەكەنٸن ايتتى.
«كەي ادامدار كەرەي, نايمان سٶزدەرٸنٸڭ شىعۋ تەگٸن ٸزدەيدٸ. بٸراق سٶزدٸڭ تاريحى قازٸرگٸ ەتنيكالىق توپپەن تٸكەلەي سەيكەس كەلە بەرمەيدٸ. اتاۋى ەرتەرەك پايدا بولۋى مٷمكٸن نەمەسە كەيٸن قالىپتاسۋى مٷمكٸن. قازٸرگٸ كەرەي مەن كٶنە كەرەيلەردٸ تولىقتاي بٸر قۇرىلىم دەۋ دۇرىس ەمەس», – دەدٸ ول.
سونداي-اق دەپۋتات «قازاق» اتاۋىنىڭ تاريحي ەۆوليۋتسيياسىنا توقتالىپ, ونىڭ ماعىناسى عاسىرلار بويى ٶزگەرٸپ وتىرعانىن جەتكٸزدٸ.
«قازاق دەگەن سٶز العاشىندا ەلەۋمەتتٸك, كەيٸن ساياسي تەرمين بولدى. تەك XVII عاسىردا عانا ەتنيكالىق اتاۋعا اينالدى. بٸراق مۇنى ايتساڭ, كەي ادامدار “قازاق تەك XVII عاسىردا پايدا بولدى” دەپ تٷسٸنۋٸ مٷمكٸن. بۇل دۇرىس ەمەس. عىلىمنىڭ ٶزٸنٸڭ ەدٸستەرٸ بار», – دەدٸ تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
ول تاريحي سانا مەن عىلىمي تاريحتى شاتاستىرماۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى.
«تاريحي سانا كٶبٸنە ميفتەر مەن سيمۆولدارعا سٷيەنەدٸ. ميف دەگەن ٶتٸرٸك ەمەس, ول – سيمۆولدىق ويلاۋ. بٸز تاريحتى كٶبٸنە سولاي قابىلدايمىز», – دەدٸ ەركٸن ەبٸل.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قازاق قوعامىنىڭ تاريحي جادىندا ەرەكشە ورىن الاتىن بٸرنەشە نەگٸزگٸ تاقىرىپ بار. ولار – قازاقتىڭ شىعۋ تەگٸ, اشارشىلىق, اقتابان شۇبىرىندى جەنە الاش قوزعالىسى.
«قوعامدىق سانا بٷكٸل تاريحتى تولىق زەرتتەۋمەن قالىپتاسپايدى. سوندىقتان قاراپايىم ادامداردان كەسٸبي دەڭگەيدەگٸ تاريحي بٸلٸم تالاپ ەتۋ دۇرىس ەمەس», – دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
سۇقباتتاسقان: بالجان جەڭٸسقىزى
