.jpg)
فوتو: abai.kz
ۇلتتىڭ جادىن قالىپتاستىراتىن ەڭ باستى رۋحاني تٸرەك – ونىڭ تاريحى. تاريح – قۇرعاق دەرەكتەردٸڭ جيىنتىعى ەمەس, ول حالىقتىڭ ٶزٸن تانۋى, بولمىسىن اجىراتۋ, ٶتكەنٸنەن تاعىلىم الىپ, كەلەشەگٸنە باعدار تٷزەۋٸ. سوندىقتان دا تاريحي اتاۋلار مەن ۇعىمدار كەزدەيسوق قولدانىلماۋى كەرەك. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازاق تاريحناماسىندا ورنىعىپ قالعان كەيبٸر تەرميندەر ۇلتتىق سانامىزعا, تاريحي شىندىققا جەنە عىلىمي قيسىنعا قايشى كەلٸپ وتىر. سونىڭ بٸرٸ – «موڭعول» تەرمينٸ.
قازاق دالاسىنىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحى سٶز بولعاندا, «موڭعول شاپقىنشىلىعى», «موڭعول-تاتارلار», «موڭعول يمپەريياسى» دەگەن ۇعىمدار العا شىعادى. بۇل تەرميندەر سانامىزعا مەكتەپتەن باستاپ سٸڭٸرٸلدٸ. الايدا سوڭعى جىلدارى وتاندىق جەنە شەتەلدٸك زەرتتەۋشٸلەر بۇل اتاۋلاردىڭ تاريحي مازمۇنىنا كٷمەن كەلتٸرٸپ, ولاردى قايتا قاراۋ قاجەتتٸگٸن اشىق ايتا باستادى. ايتارىمىز, «موڭعول» اتاۋىن تاريحتان سىزىپ تاستاۋدا ەمەس, دەگەنمەن – تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتٸرۋدە.
ەڭ الدىمەن, XIII عاسىرداعى ۇلى دالا كەڭٸستٸگٸندە ٶمٸر سٷرگەن تايپالار مەن ۇلىستاردىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. شىڭعىس حان قۇرعان مەملەكەت بٷگٸنگٸ موڭعولييا اۋماعىمەن عانا شەكتەلمەگەنٸ بەلگٸلٸ. ونىڭ نەگٸزگٸ ەسكەري-ساياسي تٸرەگٸ قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىندا ٶمٸر سٷرگەن قىپشاق, نايمان, جالايىر, كەرەي, قوڭىرات, ارعىن سەكٸلدٸ تٷركٸ تايپالارى بولدى. سونىمەن قاتار, تايپالاردىڭ تٸلٸ دە, مەدەنيەتٸ دە, دٷنيەتانىمى دا تٷركٸلٸك نەگٸزدە قالىپتاستى. ولاردىڭ «موڭعول» دەگەن ەتنوستىق اتاۋمەن اتالۋى تاريحي جاعىنان دا, لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان دا دەلەلدەنبەگەن.
كٶپتەگەن دەرەكتەردە «موڭعول» سٶزٸ ەتنوستىق ۇعىمنان گٶرٸ ساياسي اتاۋ بولعانى ايتىلادى. ياعني ول ناقتى بٸر ەسكەري-ساياسي وداقتىڭ, بيلەۋشٸ ەليتانىڭ اتاۋى رەتٸندە قولدانىلعان. ورتا عاسىرلاردا مۇنداي قۇبىلىس جيٸ كەزدەسكەن. مىسالى, «تٷرٸك», «وعىز», «قىپشاق» اتاۋلارى دا ەيگٸلٸ بٸر كەزەڭدە ساياسي ٷستەمدٸككە يە بولعان قاۋىمنىڭ اتى رەتٸندە كەڭ ماعىنادا قولدانىلدى. دەمەك, «موڭعول» تەرمينٸن قازٸرگٸ ەتنيكالىق ماعىنادا قابىلداپ, ونى قازاق تاريحىنا تٸكەلەي تەلۋ – ٷلكەن مەتودولوگييالىق قاتەلٸك.
تاعى بٸر ماڭىزدى پروبلەما – جازبا دەرەكتەردٸڭ تٸلٸ مەن مازمۇنى. شىڭعىس حان دەۋٸرٸنە قاتىستى قۇجاتتاردىڭ كٶپ بٶلٸگٸ تٷركٸ تٸلٸندە جازىلعان. مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸندە قولدانىلعان تەرميندەر, زاڭدار, ەسكەري اتاۋلار – بارلىعى دەرلٸك تٷركٸلٸك سيپاتتا. «ياسا» زاڭى, «ۇلىس», «وردا», «بەك», «نويان» سيياقتى ۇعىمدار تٷركٸ ەلەمٸنە تەن. ەگەر بۇل مەملەكەت ەتنيكالىق تۇرعىدان ناعىز «موڭعولدىق» بولسا, وندا ونىڭ باسقارۋ تٸلٸ مەن مەدەني كودى نەگە تٷركٸلٸك بولدى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى.
«موڭعول شاپقىنشىلىعى» دەگەن تٸركەس تە تاريحي سانامىزعا اۋىر سالماق سالدى. بۇل ۇعىم قازاق حالقىن ٶز جەرٸنە سىرتتان كەلگەن, بٶتەن كٷشتٸڭ قۇربانى رەتٸندە كٶرسەتەدٸ. ال شىن مەنٸندە, بۇل كەزەڭدە دالادا ٸشكٸ بيلٸك ٷشٸن كٷرەس, تايپالار اراسىنداعى ساياسي بٸرٸگۋ پروتسەسٸ جٷردٸ. قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزٸ دەل وسى كەزەڭدەردە قالىپتاستى. ياعني بٸز ٶز تاريحىمىزدى ٶزٸمٸز جاۋلاعانداي, ٶزٸمٸزدٸ قىرىپ-جويعانداي ەتٸپ كٶرسەتۋگە مەجبٷر بولىپ وتىرمىز.
رەسەيلٸك جەنە كەڭەستٸك تاريحناما بۇل تەرميندٸ ەدەيٸ كٷشەيتٸپ قولداندى. سەبەبٸ «موڭعول-تاتار ەزگٸسٸ» دەگەن ۇعىم ارقىلى ورىس كنيازدٸكتەرٸنٸڭ ارتتا قالۋىن اقتاۋ, ال تٷركٸ حالىقتارىن «جويقىن كٷش», «جابايى باسقىنشى» رەتٸندە كٶرسەتۋ ساياسي تۇرعىدان تيٸمدٸ بولدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل كٶزقاراس تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن دە تولىق قايتا قارالعان جوق.
بٷگٸنگٸ قازاق قوعامى تاريحي ەدٸلەتتٸلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ. بٸزگە ٶز تاريحىمىزدى ٶزگەنٸڭ ساناسىمەن ەمەس, ٶز ۇلتتىق مٷددەمٸز تۇرعىسىنان قايتا جازۋ قاجەت. بۇل عىلىمي رەۆيزييا ەمەس, بۇل – سانا تەۋەلسٸزدٸگٸ. «موڭعول» تەرمينٸن سول قالپىندا قالدىرۋ – وتارلىق سانانىڭ سارقىنشاعىن ساقتاپ قالۋ دەگەن سٶز.
ەرينە, مۇنداي جاعدايدى ەموتسييامەن ەمەس, عىلىمي دەلەلمەن شەشۋ كەرەك. تاريحشىلار, تٸل ماماندارى, ەتنوگرافتار مەن ارحەولوگتار بٸرلەسە وتىرىپ, ورتاق تۇجىرىمعا كەلۋٸ تيٸس. وقۋلىقتار قايتا جازىلىپ, تەرمينولوگييالىق كوميسسييالار ناقتى شەشٸم قابىلداۋى قاجەت. بۇل پروتسەسس اۋىر ەرٸ ۇزاق بولۋى مٷمكٸن, بٸراق ونى كەيٸنگە قالدىرۋعا بولمايدى.
ۇلت رەتٸندە جاڭعىرۋ ٷشٸن بٸز ەڭ الدىمەن ٶز ٶتكەنٸمٸزگە ادال بولۋىمىز كەرەك. ٶز تاريحىن بۇرمالانعان كٷيدە قابىلداعان حالىقتىڭ بولاشاعى دا بۇلىڭعىر. سوندىقتان ۇلتتىق تاريحىمىزدان «موڭعول» تەرمينٸن الىپ تاستاۋ – بٸرەۋگە قارسى ەرەكەت دەمەيٸك, ٶزٸمٸزگە دەگەن قۇرمەتتٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
سونداي-اق, شاعاتاي حاندىعى جەنە استراحان حاندىعىنىڭ تاريحىن دا قايتادان تەرەڭ زەرتەپ, حالقىمىزعا قايتارۋ كەرەك.
قورىتىندىلاي ايتقاندا, بۇل پروبلەما – تەك تاريحشىلاردىڭ جۇمىسى دەمەي, بٷكٸل قوعامنىڭ ورتاق ٸسٸ. ٶيتكەنٸ تاريح – ۇلتتىڭ رۋحاني قازىعى. سول قازىق قيسايسا, سانامىز دا شايقالادى. ال ساناسى شايقالعان ۇلتتىڭ ەرتەڭٸ ايقىن بولمايدى. سوندىقتان تاريحي اتاۋلاردى قايتا قاراپ, ۇلتتىق مٷددەگە ساي تٷزەتۋ – كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن, ستراتەگييالىق ماڭىزى بار مٸندەت.
